چامپانیر (چانپانیر) ، ویرانه‌های‌ شهری‌ قدیمی‌ در بخش‌ پنج‌ محال‌ ایالت‌ بمبئی‌ هند. این‌ شهر با دژی‌ مستحكم‌ در ٢٥ كیلومتری‌ بروده‌ و در شمال‌شرق‌ پاواگره‌ قرار داشت‌ و نام‌ آن‌ از نام‌ درخت‌ چمپا گرفته‌ شده‌ بود ( < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، ذیل‌ مادّه‌).

در ٨٢١ و ٨٢٤ سلطان‌ احمد شاه‌، از سلاطین‌ گجرات‌، و در ٨٥٤، فرزند او، سلطان‌ محمد، به‌ چامپانیر حمله‌ كردند (هروی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٠٧، ١٠٩؛ علیمحمدخان‌ بهادر، ج‌ ١، ص‌ ٥٥).

در ٨٨٩، سلطان‌ محمود بیگرا قلعه چامپانیر را تصرف‌ كرد و چون‌ آب‌ و هوای‌ آنجا را پسندید، شهر چامپانیر را به‌ پایتختی‌ برگزید و ضمن‌ آباد كردن‌ شهر، دربار شاهی‌ و وزارتخانه‌ها را به‌ آنجا منتقل‌ نمود و تا آخر عمر (٩١٧) در آنجا زیست‌. وی‌ نام‌ شهر را به‌ محمودآباد تغییر داد و در آنجا مسجدجامع‌ ساخت‌ و برج‌ و بارو و دروازه‌ در گرد شهر احداث‌ كرد. سلطان‌ محمود قلعه‌ای‌ نیز به‌نام‌ قلعه بهادر در این‌ شهر بنا نمود كه‌ از نظر استحكام‌ بی‌نظیر بود. در زمان‌ حكومت‌ وی‌، این‌ شهر از نظر سیاسی‌ و اقتصادی‌ پیشرفت‌ بسیار كرد و صنایع‌ ابریشمی‌ و شمشیرسازی‌ آن‌، به‌سبب‌ وجود معادن‌ آهن‌ در اطراف‌ شهر، از شهرت‌ برخوردار بود (منجو، ص‌ ١٢٧ـ١٣٩؛ علیمحمدخان‌ بهادر، ج‌ ١، ص‌ ٦٤؛< فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، همانجا).

پس‌ از مرگ‌ سلطان‌محمود، این‌ شهر همچنان‌ پایتخت‌ سلاطین‌ گجرات‌ ماند (هروی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٧٣، ١٩٥، ١٩٨، ٢٠٢؛ منجو، ص‌ ١٧٣، ٢٤٥؛ علیمحمدخان‌ بهادر، ج‌ ١، ص‌ ٦٦ـ ٧٤)، اما هنگام‌ سلطنت‌ بهادرشاه‌ گجراتی‌ *(٩٣٢ـ ٩٤٣)، فرزند سلطان‌ مظفرشاه‌ دوم‌ و از نوادگان‌ سلطان‌محمود، برای‌ مدتی‌، در ٩٤٢، به‌ تصرف‌ همایون‌، پادشاه‌ تیموری‌ هند درآمد و غنایم‌ زیادی‌ از این‌ شهر نصیب‌ وی‌ شد. همایون‌ در چامپانیر به‌ نام‌ خود سكه‌ زد و نظارت‌ بر امور شهر را به‌ شخصی‌ به‌ نام‌ بابا تردی‌ بیگ‌ جلایی‌ سپرد (هروی‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣١ـ٣٧؛ علیمحمدخان‌ بهادر، ج‌ ١، ص‌ ٧٣ـ٨١؛ مدنی‌، ص‌ ٣٩ـ٤٠). پس‌ از چندی‌، سلطان‌ بهادرشاه‌ توانست‌ متصرفات‌ خود را از دست‌ مغولان‌ خارج‌ سازد و بار دیگر چامپانیر را مركز سیاسی‌ خود نماید (هروی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٣٢ـ٢٣٤؛ علیمحمدخان‌ بهادر، ج‌ ١، ص‌ ٨٠ ـ٨٢).

پس‌ از مرگ‌ سلطان‌ بهادرشاه‌ در ٩٤٣، چهار تن‌ از اخلاف‌ وی‌ در چامپانیر حكومت‌ راندند. در ٩٨١، دولت‌ سلاطین‌ گجرات‌ به‌ دست‌ اكبرشاه‌ منقرض‌ شد. در دوران‌ وی‌، چامپانیر مركز نُه‌ بخش‌ بود (علاّ می‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٢؛ منجو، ص‌ ٤٣٦ـ٤٥٧).

در اواخر قرن‌ یازدهم‌ و اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌، شیواجی‌، سردار مراتهه‌ها، چندین‌ شهر از استان‌ گجرات‌، از جمله‌ چامپانیر، را ویران‌، و حتی‌ باغها و جنگلها را نیز منهدم‌ كرد (علیمحمدخان‌ بهادر، ج‌١، ص‌٢٧٠، ٢٨٨؛ < فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند >، همانجا).

در ١٢١٨/١٨٠٣، هنگام‌ تصرف‌ چامپانیر توسط‌ انگلیسیها، این‌ شهر فقط‌ پانصد تن‌ جمعیت‌ داشت‌. انگلیسیها برای‌ آبادانی‌ آن‌ بسیار تلاش‌ كردند ولی‌ موفق‌ نشدند. در ١٢٧٤، در چامپانیر فقط‌ دو خانواده باربر و چند روحانی‌ هندو مذهب‌ زندگی‌ می‌كردند (<فرهنگ‌ جغرافیایی‌ سلطنتی‌ هند>، همانجا). آثار تاریخی‌ چامپانیر اینها هستند: طبقه اول‌ از كاخ‌ هفت‌ طبقه محمود بیگرا، قلعه بهادر، پنج‌ مسجد از جمله‌ مسجدجامع‌ شهر كه‌ در ٩١٤ بنا شده‌ است‌ (همانجا؛ د. اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ Čāmpānēr"").

منابع‌:
(١) ابوالفضل‌بن‌ مبارك‌ علاّ می‌، آئین‌ اكبری‌، چاپ‌ سنگی‌ لكهنو ١٨٩٢ـ١٨٩٣؛
(٢) علیمحمدخان‌ بهادر دیوان‌ گجرات‌، مرآت‌ احمدی‌، چاپ‌ عبدالكریم‌بن‌ نورمحمد و رحمه اللّه‌بن‌ فتح‌ محمد، چاپ‌ سنگی‌ بمبئی‌ ١٣٠٦ـ١٣٠٧؛
(٣) سیدظهیرالدین‌ مدنی‌، سخنوران‌ گجرات‌، دهلی‌ نو ١٩٨١؛
(٤) اسكندربن‌ محمد منجو، مرآت‌ سكندری‌ ، چاپ‌ ستیش‌ چندر مصرا و محمدلطف‌ الرحمان‌، بروده‌ ١٩٦١؛
(٥) احمدبن‌ محمد مقیم‌ هروی‌، طبقات‌ اكبری‌ ، چاپ‌ بی‌.دی‌ و محمد هدایت‌ حسین‌، كلكته‌ ١٩٢٧ـ [ ١٩٣٥ ] ؛

(٦) EI ٢, s.v. " Čāmpānēr " (by J. Burton - Page);
(٧) The Imperial gazetteer of India , vol.١٠, Oxford: Clarendon Press, ١٩٠٨, repr. New Delhi: Today & Tomorrow's Printers & Publishers, [n.d.].

/ شكیل‌ اسلم‌بیگ‌ /

تصاویر این مدخل:
مسجد جامع چامپانیر منبع: B.M.Alfieri, Islamic Architecture of the Indian Subcontinent, photographs by F.Borromeo, London ٢٠٠٠,p.١٢٤