چهاردانگه(٢) ، بخش و شهرى در شهرستان اسلامشهر در استان تهران.

١) بخش چهاردانگه. در شمال شهرستان اسلامشهر و جنوب‌غربى شهر تهران قرار دارد و مشتمل است بر دو دهستان چهاردانگه و فیروزبهرام. رود فصلى كن از آن می‌گذرد. بیشتر آبادیهاى بخش در دشت واقع‌اند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٨، ص ١٥، ٦٦).

فیروزبهرام (مركز دهستان فیروزبهرام)، از آبادیهاى مهم و قدیمى بخش چهاردانگه است كه در دشتى در ارتفاع ١١٤، ١ مترى، در حدود یازده كیلومترى جنوب‌غربى شهر تهران، واقع است. در سرشمارى ١٣٧٥ش، جمعیت آبادى فیروزبهرام ٦٩٧،١ تن بوده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش، ص ٢). نام آبادى فیروزبهرام در منابع قدیم به صورتهاى رام‌فیروز (طبرى، ج ٢، ص ٨٣؛
ثعالبى مرغنى، ص ٥٧٨)، فیروز رام (مقدسى، ص ٣٨٦؛
یاقوت حموى، ذیل «فیروزرام»؛
حمداللّه مستوفى، ص ٥٣) و فیروز بران (حمداللّه مستوفى، همانجا؛
اعتمادالسلطنه، ج ٤، ص ٢١١٥ـ٢١١٦) ضبط شده است. حمداللّه مستوفى (ص ٥٤) و اعتمادالسلطنه (همانجا) ضبط فیروزبهرام را نیز به‌كار برده‌اند. بناى فیروزبهرام را به فیروز ساسانى نسبت داده‌اند (رجوع کنید به بلعمى، ج ٢، ص ٩٥٢ـ٩٥٤؛
حمداللّه مستوفى، ص ٥٣؛
نیز رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ج ٤، ص ٢١١٥). فیروز بهرام در قرن اول، از آبادیهاى مهم رى به شمار می‌رفت. در سال ٦٨ میان عده‌اى از خوارج به همراه فَرُّخان (فرمانرواى رى) و یزیدبن حارث (نماینده عبدالملك‌بن مروان در رى) در دیه فیروزبهرام نبردى روى داد كه طى آن یزید كشته شد (یاقوت حموى، همانجا؛
ابن‌اثیر، ج ٤، ص ٢٨٧). در اواخر قرن چهارم، مقدسى (همانجا) فیروز بهرام را از رستاقهاى قوسین در اقلیم جبال ذكر كرده و در قرن هشتم، حمداللّه مستوفى (همانجا) آن را از قراى مهم ناحیه غار (از توابع رى) در ولایت قصران معرفى نموده است. فیروزبهرام در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار نیز از آبادیهاى مشهور ولایت رودبار قصران بود (اعتمادالسلطنه، همانجا). به نوشته كریمان (بخش ١، ص ١٥، ٢٦٠)، آبادى فیروزبهرام در جنوب‌غربى قصرانِ خارج (یكى از قسمتهاى ناحیه قصران) قرار می‌گرفت و حد غربى ولایت قصران تا نزدیكى آن ادامه داشت.

مهم‌ترین زیارتگاه بخش چهاردانگه، امامزاده ابوطالب در آبادى فیروزبهرام است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٨، ص ٥٧، ٢٥١).

بیشتر آبادیهاى چهاردانگه قبل از تشكیل بخش، عمدتآ در دهستان غار غربى بودند. در تقسیمات كشورى ١٣٥٥ش، نام دهستان غار غربى در بخش رى، از شهرستان تهران در استان مركزى، آمده است (ایران. وزارت كشور، ص ١). در ١٣٦٦ش، آبادیهاى چهاردانگه، از جمله فیروزبهرام، در بخش اسلامشهر شهرستان رى قرار گرفتند (ایران. وزارت كشور، معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، ص ٦). بخش چهاردانگه در خرداد ١٣٧٣ تشكیل شد. با تشكیل شهرستان اسلامشهر، در ١٣٧٤ش بخش چهاردانگه مشتمل بر دو دهستانِ چهاردانگه و فیروزبهرام در شهرستان اسلامشهر ذكر شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٧٨ش، ص ١٥؛
همو، ١٣٨٢ش، ص ٢٩؛
ایران. قوانین و احكام، ص ٣٣٤ـ٣٣٥). در ١٣٧٥ش، جمعیت بخش چهاردانگه ٣٨٠، ٦٢ تن بوده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٨ش، ص٤٠). اهالى آن شیعه دوازده امامی‌اند و به زبان فارسى، آذرى و كردى سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٨، ص ١١١).

٢) شهر چهاردانگه، مركز بخش. این شهر تقریبآ صنعتى، در حدود سه كیلومترى جنوب‌غربى شهر تهران، در دشتى در ارتفاع ٠٩١،١ مترى قرار دارد و راه اصلى تهران ـ اسلامشهر و ساوه از میان آن می‌گذرد. در ١٣٧٥ش، جمعیت آن ٧٣٦،٣٦ تن بوده است (مركز آمار ایران، ١٣٧٦ش، ص ٢). عده‌اى از ساكنان شهر را مهاجران تشكیل می‌دهند. مقبره امامزاده عباس، زیارتگاه اهالى است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).

از پیشینه آبادى چهاردانگه اطلاع چندانى در دست نیست. این آبادى در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار جزو خالصه دیوان اعلى به‌شمار می‌رفت. چهاردانگه در ١٣٧٠ش از آبادیهاى دهستان غار غربى جنوبى در بخش كهریزك شهرستان رى بود (رزم‌آرا، ج ١، ص ٦٣؛
فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج ٣٨، ص ١١١). این آبادى در ١٣٧٩ش، به شهر تبدیل شد (ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى، ١٣٨٢ش، همانجا).

منابع :
(١) ابن‌اثیر؛
(٢) اعتمادالسلطنه؛
(٣) ایران. قوانین و احكام، مجموعه قوانین سال ١٣٧٣، تهران: روزنامه رسمى كشور، ١٣٧٤ش؛
(٤) ایران. وزارت كشور، تقسیمات كشور شاهنشاهى ایران، تهران ١٣٥٥ش؛
(٥) ایران. وزارت كشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت. دفتر تقسیمات كشورى، اجراى قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشورى، تهران ١٣٦٦ش؛
(٦) ایران. وزارت كشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات كشورى، نشریه تاریخ تاسیس‌دار: (تقسیمات كشورى ١٣٧٨)، تهران ١٣٧٨ش؛
(٧) همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران ١٣٨٢ش؛
(٨) محمدبن محمد بلعمى، تاریخ بلعمى: تكمله و ترجمه تاریخ طبرى، به‌تصحیح محمدتقى بهار، چاپ محمد پروین گنابادى، تهران ١٣٥٣ش؛
(٩) حسین‌بن محمد ثعالبى مرغنى، تاریخ غررالسیر، المعروف بكتاب غرر اخبار ملوك الفرس و سیرهم، چاپ زوتنبرگ، پاریس ١٩٠٠، چاپ افست تهران ١٩٦٣؛
(١٠) حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب؛
(١١) رزم‌آرا؛
(١٢) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(١٣) فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى كشور جمهورى اسلامى ایران، ج :٣٨ تهران، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، ١٣٧٠ش؛
(١٤) حسین كریمان، قصران (كوهسران)، تهران ١٣٥٦ش؛
(١٥) مركز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه آبادیهاى كشور، استان تهران، شهرستان اسلام‌شهر، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٦) همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :١٣٧٥ شناسنامه بخشهاى كشور، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٧) مقدسى؛
(١٨) نقشه راهنماى بزرگراههاى تهران، مقیاس ٠٠٠، ١:٧٠، تهران: گیتاشناسى، (بی‌تا.)؛
(١٩) یاقوت حموى.

/ وحید ریاحى /