تطهیر ، آیه ، بخشی از آیة سی وسوم سورة احزاب که در آن به ارادة خداوند بر پاک گردانیدن اهل بیت از پلیدی («رجس ») تصریح شده است و علمای شیعه برای اثبات عصمت امامان به آن استناد می کنند. در برخی احادیث آمده که این آیه در خانة امّسَلَمه (متوفی ٦٢) همسر پیامبر، نازل شده و هنگام نزول

آن علاوه بر پیامبر اکرم ، علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام هم حاضر بوده اند. در این هنگام پیامبر، پارچه ای خیبری (کساء) را که بر آن نشسته بود، بر روی خود و علی و فاطمه و حسنین کشید و دستها را به سوی آسمان بالا برد و گفت : «خدایا! اهل بیت من این چهار نفرند، اینان را از هر پلیدی پاک گردان ». امّسلمه از پیامبر پرسید که آیا او در شمار اهل بیت مذکور در این آیه قرار دارد، پاسخ پیامبر این بود که تو از همسرانِ رسول خدایی و تو ( بر راه ) خیر هستی (ترمذی ، ج ٥، ص ٦٩٩؛ طبری ، ج ٢٢، ص ٦ـ٧؛ ابن بابویه ، ١٣٦٢ش ، ج ٢، ص ٤٠٣؛ حاکم نیشابوری ، ج ٢، ص ٤١٦؛ ابن کثیر، ج ٣، ص ٧٩٩؛ سیوطی ، ج ٥، ص ١٩٨؛ برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به شوشتری ، ١٣٧٧، ج ٢، ص ٥٠١ ـ ٥٥٨، ج ٩، ص ١ـ٦٩؛ عسکری ، ص ٥ ـ١٣).

مفسران در بارة مصادیق اهل بیت در این آیه ، اختلاف نظر دارند. بسیاری از صحابه ، مانند انس بن مالک (متوفی ٩٣) و ثوبان مولای پیامبر و ابوسعید خُدْری (متوفی ٧٤) و امّسلمه و عایشه (متوفی ٥٧) و سعدبن ابی وقّاص (متوفی ٥٥) و عبداللّه بن جعفر (متوفی ٨٠) و عبداللّه بن عباس (متوفی ٦٨)، مراد از اهل بیت پیامبر را علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام دانسته اند. از امامان نیز احادیثی در تأیید این قول نقل شده است (طبری ، همانجا؛ ابن عطیه ، ج ١٣، ص ٧٢؛ ابوحیّان غرناطی ، ج ٧، ص ٢٣١؛ ابن کثیر، همانجا؛ شوکانی ، ج ٤، ص ٢٧٩).

در قولی دیگر، مراد از اهل بیت ، همسران پیامبر دانسته شده ، زیرا سیاق آیه در بیان احوال ایشان است . از عِکْرِمَه (متوفی ١٠٥)، مولای ابن عباس ، احادیثی با این مضمون نقل شده است (طبری ، ج ٢٢، ص ٧؛ طوسی ، ج ٨، ص ٣٤٠؛ فضل طبرسی ، ج ٨، ص ٥٥٩؛ ابن کثیر، ج ٣، ص ٧٩٨). این قول به عُروَة بن زبیر (متوفی ٩٣) و مُقاتِل بن سلیمان (متوفی ١٥٠) و سعیدبن جُبَیر (متوفی ٩٤) و ابن عباس نیز منسوب است (سیوطی ، همانجا؛ شوکانی ، ج ٤، ص ٢٧٨). در برخی روایات بین قول اول و دوم جمع شده است (شوکانی ، ج ٤، ص ٢٨٠).

قول سوم ــ که به زیدبن اَرْقَم ، صحابی پیامبر، منسوب است ــ مراد از اهل بیت را کسانی می داند که خداوند زکات دادن به آنان را حرام گردانیده است و آنان از نزدیکان پیامبر، از قبیل آل علی و آل عقیل و آل جعفربن ابی طالب ، هستند و منظور از تطهیر در این قول ، پاک گردانیدن از دریافت و مصرف صدقه و زکات ، است (مسلم بن حجاج ، ج ٢، ص ١٨٧٤؛ قرطبی ، ج ١٤، ص ١٨٣؛ ابن کثیر، ج ٣، ص ٨٠٢؛ سیوطی ؛ شوکانی ، همانجاها).

ظاهر آیة تطهیر با قول اول موافق است ، زیرا اگر منظور فقط همسران پیامبر باشد، باید به جای «عَنکُم »، «عَنکُنَّ» و به جای «یُطَهِّرَکُم »، «یُطَهِّرَکُنَّ» می آمد (قُرطُبی ؛ ابوحیّان غرناطی ، همانجاها؛ برای نظر خاص علامه طباطبائی در بارة علت قرارگرفتن این بخش در آیة سی وسوم سورة احزاب رجوع کنید به حسینی طهرانی ، ص ٢٩٠ـ٢٩٢). قول به اینکه این آیه در شأن اصحاب کساء نازل شده ، در میان شیعیان به حد تواتر رسیده است (حبری ، ص ٢٩٧ـ٣١١؛ کوفی ، ص ٣٣١ـ٣٤٠؛ طوسی ، ج ٨، ص ٣٣٩؛ فضل طبرسی ، ج ٨، ص ٥٦٠؛ ابن طاووس ، ص ٢١٥؛ طباطبائی ، ج ١٦، ص ٣١١). در کتابهای اهل سنّت نیز روایاتی وجود دارد که مرجوع کنید بهید قول مذکور است (ترمذی ، ج ٥، ص ٣٥١؛ حاکم نیشابوری ، ج ٢، ص ٤١٦؛ خطیب بغدادی ، ج ١٠، ص ٢٧٨).

علاوه بر این ، از امامان شیعه احادیثی نقل شده است که بنا بر آنها اهل بیت علاوه بر پنج تن ، دیگر امامان شیعه نیز هستند (کلینی ، ج ١، ص ٤٢٣؛ احمد طبرسی ، ج ٢، ص ٣٤؛ برای وجه اطلاق آن بر دیگر امامان رجوع کنید به فاضل موحدی لنکرانی و اشراقی ، ص ١٤١ـ١٤٦).

در بارة معنای «رجس » نیز مفسران اختلاف نظر دارند و برای آن معانی مختلفی ذکر کرده اند، از جمله : گناه ، فسق ، شیطان ، شرک ، شک ، بخل ، طمع ، هوای نفس و بدعت (هُوّاری ، ج ٣، ص ٣٦٨؛ ابن بابویه ، ١٣٦١ ش ، ص ١٣٨؛ آلوسی ، ج ٢٢، ص ١٢). عالمان و مفسران شیعه پاک کردن اهل بیت از رجس را به معنای عصمت از گناهان و توفیق طاعت دانسته اند (مفید، ص ٢٧؛ شوشتری ، ١٣٦٧، ص ١٤٧ـ ١٤٨؛ همو، ١٤١٥، ص ٤٢٤ـ ٤٢٨؛ طباطبائی ، ج ١٦، ص ٣١٣).

برخی مفسران اهل سنّت ، ارادة خدا را بر پاک گردانیدن اهل بیت پیامبر از گناه ، ارادة تشریعی و به معنای خواستن تقوا و اجتناب از نواهی و امتثال اوامر دانسته اند (آلوسی ، ج ٢٢، ص ١٢ـ ١٨؛ قطب ، ج ٦، ص ٥٨٦)، اما عالمان شیعی آن را از سنخ ارادة تکوینی دانسته و بر این عقیده اند که خدا می خواهد تمام پلیدیها و رذایل را، چه در عقیده چه در عمل ، از ساحت اهل بیت بزداید و این خود دلیلی بر عصمت آنان است ، زیرا اگر مراد از آن ، تقوا یا سخت گیری در تکالیف باشد، اختصاص به اهل بیت ندارد و خداوند آن را از همة بندگان می خواهد (طباطبائی ، ج ١٦، ص ٣١٠ـ٣١٣؛ نیز رجوع کنید به موحد ابطحی ، ج ٢، ص ٩ـ١٤؛ فاضل موحدی لنکرانی و اشراقی ، ص ٩١ـ ١٠٥). بعلاوه ، بنا بر حدیث نبوی ثقلین ، اهل بیت پیامبر همتای قرآن بوده و پیروی از آن دو باهم ، سبب رستن از ضلالت می شود. لازمة این سخن ، از یکسو تحریف ناپذیری قرآن و از سوی دیگر مصون بودن اهل بیت از خطاست ( رجوع کنید به ثقلین * ، حدیث ).

منابع :
(١) محمودبن عبداللّه آلوسی ، روح المعانی ، بیروت : داراحیاء التراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن بابویه ، کتاب الخصال ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦٢ ش ؛
(٣) همو، معانی الاخبار ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦١ ش ؛
(٤) ابن طاووس ، سعدالسعود للنفوس ، چاپ فارس تبریزیان حسّون ، قم ١٣٧٩ ش ؛
(٥) ابن عطیه ، المحررالوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز ، ج ١٣، ( رباط ) ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٦) ابن کثیر، تفسیرالقرآن العظیم ، چاپ علی شیری ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) محمدبن یوسف ابوحیّان غرناطی ، تفسیر البحرالمحیط ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٨) محمدبن عیسی ترمذی ، سنن الترمذی ، استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(٩) محمدبن عبداللّه حاکم نیشابوری ، المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث ، بیروت ١٣٩٨/ ١٩٧٨؛
(١٠) حسین بن حکم حبری ، تفسیر الحبری ، چاپ محمدرضا حسینی ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٧؛
(١١) محمدحسین حسینی طهرانی ، مهرتابان : یادنامه و مصاحبات تلمیذ و علامه ... محمدحسین طباطبائی تبریزی ، ( بی جا ) : باقرالعلوم ، ( بی تا. ) ؛
(١٢) خطیب بغدادی ؛
(١٣) سیوطی ؛
(١٤) نوراللّه بن شریف الدین شوشتری ، احقاق الحق و ازهاق الباطل ، با تعلیقات شهاب الدین مرعشی نجفی ، چاپ محمود مرعشی ، قم ١٣٧٧ـ ؛
(١٥) همو، السحاب المطیر فی تفسیر آیة التطهیر ، چاپ هدی جاسم محمد ابوطبره ، در تراثنا ، سال ١٠، ش ١ و ٢ (محرّم ـ جمادی الا´خره ١٤١٥)؛
(١٦) همو، الصوارم المهرقة فی نقد الصواعق المحرقة ، چاپ جلال الدین محدّث ارموی ، تهران ١٣٦٧؛

(١٧) محمدبن علی شوکانی ، فتح القدیر ، بیروت : دار احیاءالتراث العربی ، ( بی تا. ) ؛
(١٨) طباطبائی ؛
(١٩) احمدبن علی طبرسی ، الاحتجاج ، چاپ محمدباقر موسوی خرسان ، نجف ١٣٨٦/ ١٩٦٦؛
(٢٠) فضل بن حسن طبرسی ، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن ، چاپ هاشم رسولی محلاتی و فضل اللّه یزدی طباطبائی ، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(٢١) طبری ، جامع ؛
(٢٢) طوسی ؛
(٢٣) مرتضی عسکری ، حدیث الکساء فی کتب مدرسة الخلفاء ( و ) حدیث الکساء فی مصادر مدرسة اهل البیت ( ع )، تهران ١٤٠٢؛
(٢٤) محمدفاضل موحدی لنکرانی و شهاب الدین اشراقی ، آیة التطهیر، ررجوع کنید بهیة مبتکرة ، قم ١٤٢١؛
(٢٥) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع الاحکام القرآن ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(٢٦) سیدقطب ، فی ظلال القرآن ، بیروت ١٣٨٦/ ١٩٦٧؛
(٢٧) کلینی ؛
(٢٨) فرات بن ابراهیم کوفی ، تفسیر فرات الکوفی ، چاپ محمدکاظم ، تهران ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٢٩) مسلم بن حجاج ، صحیح مسلم ، استانبول ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(٣٠) محمدبن محمد مفید، المسائل العُکبریّة ، چاپ علی اکبر الاهی خراسانی ، قم ١٤١٣؛
(٣١) علی موحد ابطحی ، آیة التطهیر فی احادیث الفریقین ، قم ١٤٠٤ـ ١٤٠٥؛
(٣٢) هودبن مُحَکَّم هُوّاری ، تفسیر کتاب اللّه العزیز ، چاپ بالحاج بن سعید شریفی ، بیروت ١٩٩٠.

/ محسن معینی /