دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥٣٠١
جَیّانی ، ابوعبداللّه محمدبن ابراهیمبن محمدبن معاذ شعبانی، ریاضیدان، ستارهشناس و قاضی قرن پنجم اهل اندلس كه با نام ابنمعاذ نیز مشهور است. نام او را در منابع لاتینی، Abhomadus ضبط كردهاند (اشتاین اشنایدر، ١٩٥٦، ص ٢٣) كه صورت لاتینی شده ابنمعاذ است. از زندگی او اطلاع اندكی در دست است، از جمله آنكه در شهر جیان * میزیسته است (ابنبَشْكوال، قسم ٢، ص ٥٥٨). در دستنویسهایی كه از آثار او باقیمانده (از جمله جیانی، ص ١٥) و در نوشتههای مورخان از جیانی با عنوان قاضی یاد شده كه در جیان قضاوت میكرده است (ابنبشكوال، همانجا؛
ضَبّی، ص ٤٦). به نظر میرسد اشتغال جیانی به شغل قضا یكی از مهمترین بخشهای زندگی او بوده است، زیرا در مواردی به هنگام نقل قول از وی، تنها با عنوان قاضی از او نام برده شده است (از جمله ابناسحاق تونسی به نقل سامسو و میلگو، ص ٢٠). او را فقیه (جیانی، ص ٤٧) و فیلسوف (ضبّی، همانجا) نیز خواندهاند. بر اساس نوشته ابنبشكوال (قسم ٢، ص ٤٩٨ـ٤٩٩) تا مدتها جیانی را با ابوعبداللّه محمدبن یوسفبن معاذ جُهَنی، مفسر و قاری قرآن اهل قرطبه (كوردوبا )، یكی میدانستند (از جمله رجوع کنید به زندگینامه علمی دانشوران، ذیل مادّه). اشارههایی نیز كه به سفر جیانی و حضور او در مصر شده است (رجوع کنید به سارتون، ج ٢، بخش ١، ص ٣٤٢) ناشی از اشتباه بین این دو نفر است. نخستینبار ریشتر ـ برنبورگ در ١٣٦٦ ش/١٩٨٧، این دو را از یكدیگر باز شناخت (ص ٣٨١ـ٣٨٣). جیانی در ٤٨٥ در جیان درگذشت (ابنبشكوال؛
ضبّی، همانجاها).
از جیانی آثار متعددی در ریاضیات، نجوم و حِیل (مكانیك) باقیمانده است (رجوع کنید به ادامه مقاله). نقش او در تاریخ علوم دوره اسلامی به ویژه به سبب رواج نوشتههایش در اسپانیا، در زمان حكومت آلفونسوی دهم (حك: ٦٥٠ـ٦٨٣)، و ترجمه كتابهایش به زبان لاتینی (رجوع کنید به ادامه مقاله) درخور توجه است. آثار جیانی، به خصوص نوشتههای او در ریاضی و نجوم، منشأ پدید آمدن برخی شاخههای علوم در اندلس شد، چنانكه یكی از كتابهای او با نام كتاب مجهولاتِ قِسِّی الكُره (رجوع کنید به ادامه مقاله) در باره مثلثات كروی، نخستین رساله در این زمینه در اسپانیا به شمار میرود (سامسو، ص ١٣٢٠). در حیطه ریاضیات، جیانی كاملاً پیرو اقلیدس و از هواداران او بود. یكی از مهمترین آثار جیانی، مقاله فی شرحالنسبه (رجوع کنید به ادامه مقاله) به طور كامل به شرح مقاله پنجم اصول اقلیدس ، كه در باره نظریه تناسب است، اختصاص دارد. ابنرشد، فیلسوف و دانشمند هموطن جیانی (ج ٢، ص ٦٦٥)، وی را از ریاضیدانانی بهشمار آورده است كه زاویه را جزء كمیتهای چهارگانه هندسی میدانند. با توجه به شباهتهای بین این نوشته ابنرشد و آنچه جیانی (ص ١٧ـ١٩) در باره این كمیتها آورده است، تردیدی نیست كه نوشته ابنرشد معطوف به همین بخش از مقاله فی شرح النسبه است.
آثار جیانی نمونه در خور توجهی از مجموعه آرای دانشمندان مناطق گوناگون سرزمینهای اسلامی در اندلس است. در آرای نجومی جیانی، آثاری از نجوم هندی نیز دیده میشود (زندگینامه علمی دانشوران ، همانجا) و بسیار محتمل است كه جیانی در این خصوص تحت تأثیر آرای ابوریحان بیرونی * قرار گرفته باشد (سامسو، ص ١٣٣٣). این مطلب، با توجه به اینكه بین مرگ ابوریحان بیرونی و جیانی تقریباً چهل سال فاصله است، از جهت آشنایی دانشمندان اندلس با آثار ابوریحان بیرونی جالب توجه است (برای گزارش كوتاهی از آرای علمی جیانی رجوع کنید به زندگینامه علمی دانشوران، همانجا).
آثار
١) مقاله فی شرحالنسبه، در شرح مقاله پنجم اصول اقلیدس . در این رساله، جیانی (ص ١٧) ضمن انتقاد از كسانی كه نوشتههای اقیلدس را واضح و رسا نمیدانند، كوشیده است به شرح و توضیح آثار او بپردازد. این رساله مهمترین اثر جیانی در ریاضیات محسوب میشود و تاكنون یك نسخه خطی از آن شناسایی شده است (رجوع کنید به روزنفلد و احسان اوغلو، ص ١٤٠). پلوای آن را به انگلیسی ترجمه و همراه با متن عربی چاپ كرده است (فؤاد سزگین آن را در ١٩٩٧/ ١٣٧٦ ش در جلد ١٩ از مجموعه <ریاضیات و نجوم اسلامی> تجدید چاپ كرده است). وهابزاده (ص ١٨١ـ١٩٨) نیز مبادی ریاضی مورد نظر جیانی در این رساله را بررسی كرده است.
٢) كتاب مجهولات قِسِّیالكره (درنبورگ، ج ٢، قسم ٣، ص ٩٤ـ٩٧)، در موضوع مثلثات كروی، كه در چهار مقاله نوشته شده (برای آگاهی از بخش بندی كتاب رجوع کنید به روزنفلد و احسان اوغلو، همانجا) و با نام كتاب استخراج مقادیرالقسی الواقعه علی ظَهرالكره نیز معرفی شده است (رجوع کنید به صبره، ١٩٧٧، ص ٢٨١؛
روزنفلد و احسان اوغلو، همانجا). این كتاب به طور غیرمستقیم بر اندیشهها و آرای جابربن افلح * ، ستارهشناس مشهور، در تدوین رساله بسیار مهمش، اصلاحالمجسطی، كه در اصل نقدی بر فرضیه بطلمیوسی جهان است، اثر گذاشته است (سامسو، ص ١٣٢١). كتاب مجهولات قسّیالكره به همراه ترجمه اسپانیایی آن در ١٣٥٨ ش/ ١٩٧٩ به چاپ رسیده است (بیوئنداس، ص ١٢ـ ١٩٨).
٣) زیج جیانی، تنها بخش باقیمانده از متن اصلی آن، فصلی مربوط به قبلهیابی است كه ابناسحاق تونسی آن را از جیانی نقل كرده است. این فصل، خود فصل چهل و یكم از رسالهای موجود در هند متعلق به ابناسحاق است (رجوع کنید به مسترس، ص ٤٠٨) و در آن، جیانی روابط مثلثات كروی را برای محاسبه جهت قبله در هر مكان آورده و چگونگی كاربرد دایره هندی را برای تعیین جهات اصلی و محاسبه سمت قبله هر مكان، توضیح داده است؛
در ادامه رساله، روش محاسبه اختلاف سمت قبله برای تونس آمده است (سامسو و میلگو، ص ٢١ـ٢٢). از بررسی نوشته ابناسحاق تسلط كامل جیانی بر هندسه كروی روشن میشود (برای آگاهی بیشتر در این زمینه رجوع کنید به همان، ص ١ـ٢٢). ژرار كرمونایی *، زیج جیانی را با عنوان Liber tabularum jahen cumregulisuis ، به لاتینی ترجمه كرد (ووستنفلد، ص ٦٩) كه مدتها به جابربن افلح نسبت داده میشد (لوكلر، ج ٢، ص ٤١٦ـ٤١٧)، اما اكنون تعلق آن به جیانی قطعی است. این ترجمه، بدون جدولهای متعدد آن، در ٩٥٦/١٥٤٩ به چاپ رسید (برای آگاهی بیشتر در باره این كتاب رجوع کنید به هرملینك، ص ١٠٨ـ١١٢).
٤) «رساله فلق و شفق». چون فقط ترجمه لاتینی این اثر باقیمانده است، عنوان كامل و صحیح اصل عربی رساله معلوم نیست. جیانی در این رساله زاویه انخفاض خورشید را در آغاز فلق و پایان شفق بررسی كرده و به بحث در باره شكستنور در جوّ پرداخته است. این اثر را نیز ژرار كرمونایی، با عنوان de Cerpusculis Liber به لاتینی ترجمه كرد (كارمودی، ص ١٤٠)، ولی مؤلفِ آن را تا مدتها ابنهیثم میدانستند (رجوع کنید به ووستنفلد، همانجا) و اكنون مشخص شده كه متعلق به جیانی است (صبره، ١٩٦٧، ص ٧٧ـ ٨٥). این اثر را سموئیلبن یهودا به عربی برگرداند (اشتایناشنایدر، ١٨٩٣، ص ٥٧٥؛
اسمیت و گولدستاین، ١٩٩٣، ص ٦١١ـ٦١٤) و در زمان معاصر از روی متن لاتینی به انگلیسی ترجمه كردهاند (اسمیت، ص ٨٣ ـ١٣٢). برای نخستینبار جیانی در این رساله، ارتفاع جوّ زمین را بر اساس زاویه انحطاط خورشید در زمان آغاز بینالطلوعین نجومی محاسبه كرد (گولدستاین، ص ٩٧ـ ١١٨). صلیبا (ص ٤٤٥ـ ٤٦٥) آرای سه تن از دانشمندان اسلامی، یعنی مؤیدالدین عُرْضی*، قطبالدین شیرازی *و جیانی را در این زمینه با هم مقایسه نموده است.
٥) «رساله در اسطرلاب». نام اصلی آن روشن نیست اما در نسخهای موجود در مصر، از آن با عنوان رسالةٌ فی عمل اسطرلاب یاد شده (رجوع کنید به كینگ، ج ٢، بخش ١، ص ٣٩٩ـ٤٠٠) و دو نسخه از آن شناسایی شده است. این رساله در شش باب و در شرح چگونگی استفاده از اسطرلاب تألیف شده است. استخراجهای صورت گرفته در این رساله برای بیان مبادی استفاده از اسطرلاب بر اساس عرض جغرافیایی قرطبه محاسبه شده است (كینگ، همانجا، به نقل از جیانی). از این كتاب نسخه دیگری نیز در آلمان، بدون ذكر نام مؤلف آن، شناسایی شده است (رجوع کنید به آلوارت، ج ٥، ص ٢٣٨) و با مقایسه آن با نسخه مصر، تعلق نسخه آلمانی به جیانی تأیید میگردد.
٦) كتاب الاسرار فی نتایجالافكار، تنها كتاب جیانی در علم حیل. از این كتاب تاكنون یك نسخه شناسایی شده است. جیانی در این كتاب به چگونگی ساخت ٣١ ابزار مكانیكی، نمونههایی از تلمبههای انتقال آب، چند نمونه جنگافزار (پرتابهها) و نمونههای گوناگونی از ساعتهای آبی پرداخته است (هیل، ١٩٧٧، ص ٣٤ـ ٣٥). این كتاب نمونه جالبی از رواج علم حیل در اندلس به شمار میرود (برای آگاهی بیشتر در باره این كتاب رجوع کنید به همان، ص ٣٣ـ٤٤؛
همو، ١٩٨١، ص ٣٦ـ٤٦؛
صبره، ١٩٧٧، ص ٢٧٧ـ ٢٨٠). آخرین شكل (وسیله) این كتاب به شرح و روش ساخت نوعی ساعت آفتابی مستقل از عرض جغرافیایی، از نوع ساعتهای آفتابی بهنام بَلاطِه اختصاص دارد (رجوع کنید به كاسولراس، ص ٦١٣ـ٦٥٣، ضمن چاپ این بخش از كتابالاسرار، اصول علمی طرح شده در آن را بررسی كرده است).
٧) رسالهای در باره «مطرح الشعاعات»، كه مفهومی كاربردی در بررسی احكام نجوم سیارهای است. اسم دقیق این رساله نیز مشخص نیست و تاكنون فقط یك نسخه از آن شناسایی شده است (رجوع کنید به صبره، ١٩٧٧، ص ٢٨١). كندی (ص ١٥٣ـ١٦٠) بخشی از اصول به كار رفته در آن را بررسی و تحلیل كرده است.
٨) رسالهای در نجوم كه فقط ترجمه لاتینی آن با عنوان Tabula residuum ascensionum ad revolution es annorum solarium secundum Muhad Arcadius در دست است(برای آگاهی از مشخصات این كتاب رجوع کنید به مییاس بییكروسا، ص ٢٤٦ـ٢٤٧). احتمالاً این رساله بخشی از ترجمه لاتینی زیج جیانی است ( زندگینامه علمی دانشوران، همانجا).
٩) رساله كوچكی با عنوان قَطع فی عَمَلِ المُقَنطَرات وَالسَّموت (كینگ، ج ٢، بخش ١، ص ٤٠٠ـ٤٠١). ممكن است این رساله بخشی از یك رساله دیگر جیانی باشد اما قطعیت این موضوع تنها با بررسی كامل آثار جیانی امكانپذیر است.
١٠) رسالهای در باره خورشیدگرفتگی، كه تاكنون یك نسخه از آن شناسایی شده (رجوع کنید به روزنفلد و احسان اوغلو، همانجا) و سموئیلبن یهودا آن را به عبری ترجمه كرده است (زندگینامه علمی دانشوران، همانجا).
از میان آثار جیانی، سه عنوان از آنها ( كتاب استخراج مقادیرالقسی الواقعه علی ظهرالكره ، كتاب الاسرار فی نتایجالافكار و رساله «مطرح الشعاعات») در دستنویسی اندلسی كه حدوداً در قرن هفتم هجری استنساخ شده، یك جا آمده است. در این دستنویس، كه در ایتالیا نگهداری میشود، چند اثر نجومی و ریاضی دیگر نیز وجود دارد كه بعضی از آنها برای مختصات جغرافیایی قرطبه تألیف شدهاند. این فرض، كه ممكن است این رسائل نیز متعلق به جیانی باشند با بررسی دقیقتر این دستنویس معلوم میشود (برای آگاهی بیشتر در باره این دستنویس رجوع کنید به صبره، ١٩٧٧، ص ٢٧٦ـ٢٨٣).
آثار جیانی بر آرای چند تن از دانشمندان اروپایی دوره نوزایی، از جمله رگیومونتانوس (متوفی ٨٨١/١٤٧٦) اثر گذاشته است اما چگونگی این تأثیرپذیری، روشن نیست.
منابع:
(١) ابنبشكوال، كتاب الصله، قاهره ١٩٦٦؛
(٢) ابنرشد، تفسیر مابعدالطبیعه ، چاپ موریس بویژ، بیروت ١٩٦٧ـ١٩٧٣؛
محمدبن ابراهیم جیانی، «مقاله فی شرح النسبه من كلام القاضی ابیعبداللّه محمدبن معاذالجیانی رحمه اللّه تعالی»، در
(٣) Edward Bernard Plooij, Euclid's conception of ratio and his definition of proportional magnitudes as criticized by Arabian commentators , Rotterdam ١٩٥٠, repr. in Islamic mathematics and astronomy , vol. ١٩/ III, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfurt am Main: Institute for the Hitory of Arabic - Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ١٩٩٧;
(٤) خولیو سامسو، «العلوم الدقیقه فی الاندلس»، در الحضاره العربیه الاسلامیه فی الاندلس ، تحریر سلمی خضراء جیوسی، ج ٢، بیروت: مركز دراسات الوحده العربیه، ١٩٩٨؛
(٥) احمدبن یحیی ضبّی، كتاب بغیه الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس، مادرید ١٨٨٤؛
(٦) دیوید آنتونی كینگ، فهرس المخطوطات العلمیه المحفوظه بدارالكتب المصریه ، قاهره ١٩٨١ـ١٩٨٦؛
(٧) W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Koniglichen Bibliothek zu Berlin , Berlin ١٨٨٧-١٨٩٩;
(٨) Francis J. Carmody, Arabic astronomical and astrological sciences in Latin translation: a critical bibliography , Berkeley, Calif. ١٩٥٦;
(٩) Josep Casulleras, "El ultimo capitulo del Kitab al-asrar f nata'iy al-afkar ", in From Baghdad to Barcelona , ed. Josef Casulleras and Julio Samso, vol.٢, Barcelona: Instituto Millas Vallicrosa de Historia de la Ciencia Arabe, ١٩٩٦;
(١٠) Hartwig Derenbourg, Les manuscrits arabes de l'Escurial , vol.٢, fasc. ٣, Paris ١٩٤١;
(١١) Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner's Sons, ١٩٨١. s.v. "Al-Jayyani" (by Yvonne Dold-Samplonius and Heinrich Hermelink);
(١٢) Bernard Raphael Goldstein, "Ibn Mu-adh's treatise on twilight and the height of the atmosphere", Archive for history of exact sciences , vol.١٧ (١٩٧٧), repr. in Bernard Raphael Goldstein, Theory and observation in ancient and medieval astronomy , London ١٩٨٥;
(١٣) H. Hermelink, "Tabulae Jahen", Archive for history of exact sciences , vol.٢ (١٩٦٤);
(١٤) Donald Routledge Hill, Arabic water - clocks , Aleppo ١٩٨١;
(١٥) idem, "A treatise on machines by Ibn Mu ـ adh Abu ـ Abd Allah al-Jayyani", Journal for the history of Arabic science, vol.١. no.١ (May ١٩٧٧);
(١٦) E.S. Kennedy, "Ibn Mu ـ adh on the astrological houses", Zeitschrift fur Geschichte der arabisch - islamischen Wissenschaften , vol. ٩ (١٩٩٤);
(١٧) Lucien Leclerc, Histoire de la medicine arabe , Paris ١٨٧٦, repr. Rabat ١٩٨٠;
(١٨) Angel Mestres, "Maghribi astronomy in the ١٣th century: a description of manuscript, Hyderabad Andra Pradesh State Library ٢٩٨" in From Baghdad to Barcelona , ibid;
(١٩) Jose M. Millas Vallicrosa, Las traducciones Orientales en los manuscritos de la Biblioteca Catedral de Toledo , Madrid ١٩٤٢;
(٢٠) Lutz Richter-Bernburg, "Said, the toledan tables, and Andalusi science" in From deferent to equant: a volume of studies in the history of science in the ancient and medieval Near East in Honor of E.S. Kennedy , ed. David A. King and George Saliba, New York: The New York Academy of Sciences, ١٩٨٧;
(٢١) Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin Ihsanoglu, Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (٧th-١٩thc. ), Istanbul ٢٠٠٣;
(٢٢) A. I. Sabra, "The authorship of the liber de Crepusculis, an eleventh - century work on atmospheric refraction", Isis , vol.٥٨, no.١ (Spring ١٩٦٧);
(٢٣) idem, "A note on codex biblioteca medicea laurenziana or. ١٥٢", Journal for the history of Arabic science , vol.١, no.٢ (Nov. ١٩٧٧);
(٢٤) George Saliba, "The height of the atmosphere according to Mu'ayyad al-din al- Urdi, Qutb al-din al-Shirazi, and Ibn Mu ـ adh", in From deferent to equant , ibid;
(٢٥) Julio Samsئ and Honorino Mielgo, "Ibn Ishaq al-Tunisi and Ibn Mu ـ adh al-Jayyani on the Qibla" in Julio Samso, Islamic astronomy and medieval Spain , Aldershot, Hampshire, Gt. Brit, ١٩٩٤;
(٢٦) George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Fla. ١٩٧٥;
(٢٧) A. M. Smith, "The Latin version of Ibn Mu ـ adh's treatise ، on twilight and the rising of clouds,'" Arabic sciences and philosophy, vol.٢, no.٤ (١٩٩٢);
(٢٨) A. M. Smith and Bernard Raphael Goldstein, "The medieval Herbrew and Italian versions of Ibn Mu ـ adh's ، on twilight and the rising of clouds'" , Nuncius , vol.٨, no.٢ (١٩٩٣);
(٢٩) Moritz Steinschneider, Die europaischen Ubersetzungen aus dem arabischen bis mittedes ١٧. Jahrhunderts , Graz ١٩٥٦;
(٣٠) idem, Die hebraeischen Uebersetzungen des Mittelalters und die Juden als Dolmetscher , Berlin ١٨٩٣;
(٣١) Bijan Vahabzadeh, "Two commentaries on Euclid's definition of proportional magnitudes", Arabic sciences and philosophy , vol.٤, no.١(March ١٩٩٤);
(٣٢) M.V. Villuendas, La trigonometria europea en el siglo XI: Estudio de la obra de Ibn Mu ـ ad, ، el kitab mayhulat ', Barcelona ١٩٧٩;
(٣٣) Heinrich Ferdinand Wustenfeld, Die Ubersetzungen arabischer Werke in das lateinische seit dem XI. Jahrhundert , Gottingen ١٨٧٧.
/ یان. پ هوخندایك و فرید قاسملو /