حارث‌بن خالد مخزومى ، شاعر غزل‌سراى قرن اول در مكه. از تاریخ ولادت و وفاتش اطلاعى در دست نیست. بنا به نقل فَرّوخ (ج ١، ص ٥٨٣) احتمالا تا بعد از سال ١٠٠ هجرى زنده بوده است. ابن‌جوزى (ج ٧، ص ١٠٩) نام او را در حوادث ١٠٥ آورده است. جدّ وى، عاص/ عاصی‌بن هشام، در جنگ بدر در زمره مشركان بود و علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام او را به قتل رساند (مصعب‌بن عبداللّه، ص ٣١٣؛ ابوالفرج اصفهانى، ج٣، ص٣١١، ج ٩، ص ٢٢٧). پدرش، خالدبن عاص، در دوران خلافت عثمان (حك : ٢٣ـ ٣٥) والى مكه بود (ابن‌عساكر، ج ١١، ص٤١٥). حارث جذاب بود و در بین قریش قدر و منزلت داشت (ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٣١٢). از او حدیث نقل كرده‌اند و او نیز از عایشه روایت كرده است (ابن‌عساكر، همانجا).

زامباور (ص ٢٧) نامش را به عنوان والى مكه در سال ٨٠ ذكر كرده است؛ اما بنا به نقل مورخان، وى در سالهاى ٤١ تا ٨١ بارها والى مكه شد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ خلیفةبن خیاط، ص ١٥٤؛ ازرقى، ج ٢، ص ١٦٨ـ١٦٩) و در این عزلها و نصبها گاه موردتوجه و گاه مورد بی‌اعتنایى خلفا قرارگرفته است. گاه با وجود داشتن منصب امكان انجام وظیفه براى او حاصل نشده است و گاه به‌سبب بی‌تدبیریهایش به او اعتراض كرده‌اند (رجوع کنید به ادامه مقاله).

حارث از حركت حسین‌بن على علیه‌السلام از مكه به كوفه مطّلع بود و ظاهرآ در آن ایام منصبى هم داشت (رجوع کنید به طبرى، ج ٥، ص ٣٨٢). او در زمان قیام عبداللّه‌بن زبیر (متوفى ٧٣) مدتى خانه‌نشین بود، اما به همراه حَجّاج، ظاهرآ در منطقه مِنى، مأمور محاصره عبداللّه شد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ ابن‌حزم، ص ١٤٦؛ ابن‌عساكر، ج ١١، ص ٤١٥ـ٤١٦). همچنین در سال ٨٠ در حادثه سیل مكه، والى شهر و مأمور حفاظت از كعبه و آبادانى شهر بود (رجوع کنید به ازرقى، همانجا؛ بلاذرى، ص ٧١). سرانجام در ٨١، در زمان خلافت عبدالملك‌بن مروان (حك : ٦٥ـ٨٦)، بی‌تدبیرى و عاشق‌پیشه‌گی‌اش، حَجّاج را به اعتراض واداشت، شاعران او را هجو كردند و از منصب خویش عزل شد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٣١٧ـ٣١٨، ٣٢٨، ٣٣٣ـ٣٣٤؛ فرّوخ، همانجا).

حارث بسیار شعر می‌سرود (مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ بغدادى، ج ١، ص ٤٥٤)، از شاعران بزرگ قریش بود و با شاعرانى همچون عمربن ابی‌ربیعه* برابرى می‌كرد. حتى كُثَیر عَزَّه*، از شاعران بزرگ عرب، اشعار وى را در حد اشعار خود می‌دانست (ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٣١٣ـ٣١٥، ٣٤٢؛ مرزبانى، ص ٣٢٨؛ قس ابوالفرج اصفهانى، ج ٣، ص ٣٢٧).

یكى از موضوعات پر بسامد اشعار حارث، مانند اكثریت شاعران عصر جاهلى، در وصف زنان بوده و بیشتر اشعارش را به آواز می‌خواندند (رجوع کنید به همان، ج ٣، ص ٣١٢، ٣١٧ـ٣٢١، ٣٣٠ـ٣٣٢، ٣٤٠ـ٣٤١). او در تغزلاتش از عمربن ابی‌ربیعه پیروى می‌نمود و به مدح و هجاى اشخاص نمی‌پرداخت (همان، ج ٣، ص ٣١٢)، اما فخر و حماسه و عتاب در اشعارش دیده می‌شود (فرّوخ، ج ١، ص ٥٨٤).

ابوالفرج اصفهانى (ج ٩، ص ٢٢٧ـ٢٣٣)، ذیل حارث‌بن خالد، به شرح‌حال حُمَیده بنت نعمان‌بن بشیر، یكى از همسران وى، پرداخته است (قس مصعب‌بن عبداللّه، همانجا كه نام وى را عَمْرة آورده است). حمیده از زنان شاعر هجوگوى عرب بود (رجوع کنید به ابن‌ابی‌طاهر، ص ١٣٦ـ١٤٢؛ ابوالفرج اصفهانى، ج ٩، ص٢٢٩ـ٢٣١؛ ابن‌حزم، ص٣٦٤) و مردم از زبان وى می‌ترسیدند (فوّاز، ج ١، ص ٢٩٨). حارث زمانى كه همراه عبدالملك‌بن مروان به دمشق رفت، با حمیده ازدواج نمود، اما پس از مدت كوتاهى از وى جدا شد (ابوالفرج اصفهانى، ج ٩، ص ٢٢٧ـ ٢٢٨؛ فوّاز، همانجا). حمیده حدود سال ٨٥، در شام درگذشت (فوّاز، ج ١، ص ٣٠٢؛ مصطاوى، ص ٨٤).

منابع :
(١) ابن ابی‌طاهر، بلاغات النساء، بیروت ١٩٨٧؛
(٢) ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوك و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) ابن‌حزم، جمهرة انساب‌العرب، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) ابن‌عساكر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠١؛
(٥) ابوالفرج اصفهانى؛
(٦) محمدبن عبداللّه ازرقى، اخبار مكة و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدى صالح ملحس، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم ١٣٦٩ش؛
(٧) عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانةالأدب و لب لباب‌لسان العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، ج ١، قاهره ١٩٧٩؛
(٨) بلاذرى (بیروت)؛
(٩) خلیفةبن خیاط، تاریخ خلیفةبن خیاط، روایة بقی‌بن مخلد، چاپ سهیل زكار، بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٣؛
(١٠) ادوارد فون زامباور، معجم‌الانساب و الاسرات الحاكمة فی‌التاریخ الاسلامى، ترجمه زكى محمدحسن بك و حسن احمد محمود، قاهره ١٩٥١؛
(١١) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(١٢) عمر فرّوخ، تاریخ الادب العربى، ج ١، بیروت ١٩٨٤؛
(١٣) زینب فوّاز، الدر المنثور فى طبقات ربات الخُدُور، چاپ محمدامین ضناوى، بیروت ١٤٢٠/١٩٩٩؛
(١٤) محمدبن عمران مرزبانى، المُوَشَّح: مآخذ العلماء على الشعراء فى عِدّة انواع من صناعة الشعر، چاپ على محمد بجاوى، مصر ١٩٦٥؛
(١٥) عبدالرحمان مصطاوى، اعلام‌النساء، بیروت ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(١٦) مصعب‌بن عبداللّه، كتاب نسب قریش، چاپ لوى پرووانسال، قاهره ١٩٥٣.

/ زهرا نهاوندى /