بریل ، مطبعه ، مؤسسه ای انتشاراتی در شهر دانشگاهی لیدن هلند. این مؤسسه به سبب اهتمام به نشر انتقادی میراث مکتوب اسلام و نیز انتشار طبع اول و دوم > دایرة المعارف اسلام < شهرت جهانی یافته است . نخستین پایة این مؤسسه ، چاپخانه ای بود که توماس فن ارپنیوس (١٥٨٤ـ١٦٢٤) اولین بنیانگذار حقیقی جنبش خاورشناسی در هلند، براساس چاپخانة رافلنگیوس (١٥٣٩ـ١٥٩٧) در ١٥٩٥ در خانة خود در شهر لیدن و باصرف مبلغی هنگفت از مال خویش ، تأسیس کرد که به چاپخانة لیدن شهرت یافت (عقیقی ، ج ٢، ص ٢٩٩، ٣٠٣؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٤٢١؛ > کتابهایی دربارة عربستان و اسلام < ، ص XVII ). در آن ، افزون بر چاپ و نشر متون اسلامی ، مطالعات اسلامی نیز صورت می گرفت (عقیقی ، ج ٢، ص ٣٠٣). اما در واقع ، پایه گذار مؤثر این مؤسسه یوردان لوختمن بود که در ١٦٨٣ مؤسسه ای انتشاراتی به نام خود، در لیدن بنیاد نهاد که شهرت آن در حدود ١٧٦٠ به اوج خود رسید (فانی ، ص ٤٠(

در ١٨٠٠، ناشری جوان و مبتکر به نام یان بریل به مدیریت مؤسسة لوختمن برگزیده شد. در سالهای مدیریت او، این مؤسسه جان تازه ای گرفت . یان بریل ،پس از ٤٨ سال فعالیت ، در ١٨٤٨ بازنشسته شد؛ و صاحبان مؤسسه لوختمن ، که توان ادارة مؤسسه را نداشتند، آن رابه پسر یان بریل ، اِوِرت یان بریل ، فروختند و از آن پس ،مؤسسة انتشاراتی لوختمن به مؤسسة انتشاراتی «بریل » شهرت یافت . اورت یان بریل کارهای پدر را دنبال کرد و دامنة فعالیتهای این مؤسسه را گسترد و با یاری و نظارت خاورشناسان سرشناسی چون دوزی ، دخویه ، و یونبل (جوین بول ) ، به نشر انتقادیِ بسیاری از کتابهای اسلامی پرداخت . پس ازدرگذشت ا. ی . بریل (١٨٧١)، وان اورت و استوپلاز مدیریت مؤسسه را برعهده گرفتند که این دو نیز، بدون تغییرنام

مؤسسه ، دامنة کار را بیش از پیش گستردند، تا سرانجام مؤسسة بریل در ١٨٩٦ به صورت شرکت سهامی درآمد (همان ، ص ٤٠ـ٤١). از اوایل سدة بیستم ، با تأسیس شعبه هایی در لندن ، پاریس و لایپزیگ ، کار مؤسسه بریل جنبة بین المللی یافت و نشر مجله های تخصّصی پس از جنگ جهانی دوم بر غنای آن افزود. هم اکنون این مؤسسه سالانه بیش از سی مجلة تخصصی ، سیزده سالنامه به زبانهای مختلف و حدود صد عنوان کتاب تازه منتشر می کند (همان ، ص ٤١(.

همزمان با رشد روزافزون مطالعات اسلامی در غرب ، مؤسسة بریل نیز بیش از پیش وسعت یافت ، بویژه آنکه کار چاپ «دایرة المعارف اسلام * » نیز، که برجسته ترین دستاورد چندین سده مطالعات اسلامی در غرب به شمار می آمد، به این مؤسسه واگذار شد، و بدین سان مؤسسة بریل با اهتمام به چاپ اثری جهانی ، خود نیز شهرت جهانی یافت .

مؤسسة بریل آثاری متنوّع به زبانهای عربی ، فارسی ، ترکی ، قبطی ، آشوری ، بابلی ، عبری ، سریانی ، حبشی ، سامری ، سانسکریت ، جاوه ای ، چینی و ژاپنی منتشر کرده است (عقیقی ، ج ٢، ص ٢٩٩). از میان برجسته ترین آثار انتشار یافته در این مؤسسه می توان به طور خلاصه از اینها نام برد: المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی (اثر ونسینک ، ١٩٣٧ـ ١٩٨٨)؛ مثنوی مولوی (به کوشش نیکلسون ، ٨جلد، متن و ترجمه و تفسیر، ١٩٢٥ـ١٩٣٧)؛ دورة هفت جلدیِ آثار جغرافیدانان عرب (به اهتمام دخویه ، ١٩٦٧)؛ معجم الادباء ، اثر یاقوت حموی (به اهتمام مارگلیوث ، ١٩٠٨ـ١٩٢٧)؛ تجارب الامم اثر ابوعلی مسکویه (به اهتمام لسترنج و دیگران ، ١٩٠٩ ـ ١٩١٧)؛ جامع التواریخ خواجه رشیدالدین فضل الله (به کوشش بلوشه ، ١٩١١) و دهها کتاب دیگر (فانی ، ص ٤٢؛ عقیقی ، ج ٢، ص ٣٠٠ـ٣٠١). آثار منتشر شده در مؤسسة بریل تا ١٣٦٨ش /١٩٨٣، بیش از شش هزار کتاب بوده که در مدت سیصد سال نشر یافته است (فانی ، ص ٤١).

منابع :
(١) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة والمعرّبة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٢) نجیب عقیقی ، المستشرقون ، قاهره ١٩٨٠ـ١٩٨١؛
(٣) کامران فانی ، «سیصدمین سال تأسیس مطبعة بریل »، نشر دانش ، سال ٣، ش ٥ (مرداد و شهریور ١٣٦٢)؛

(٤) Books on Arabia and the Islam , printed and edited by E. J. Brill, Leiden ١٩٥٧.

/ علیرضا عسگری /