دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٤٧٩
تÙرکة اصÙهانی ، خاندان ØŒ خانواده ای اهل علم در سده های Ù‡Ùتم تا دهم . ابوØامد صدرالدین Ù…Øمد، بزرگ این خاندان ØŒ اصالتاً از خجند ترکستان بود Ùˆ لقب «ترکه » به همین سبب با نام او Ùˆ اولاد Ùˆ اØÙادش همراه شده است (اÙندی اصÙهانی ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٦٦).
عالمان خانوادة ترکة اصÙهانی تا عهد گورکانیان ØŒ ØÙ†ÙÛŒ مذهب بودند (شهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٣٤)ØŒ اما به نوشتة میرزاعبداللّه اÙندی (همانجا)ØŒ ظاهراً این خاندان شیعه بوده اند.
برخی اÙراد این خاندان Ú©Ù‡ در روزگار خود از شهرت Ùˆ مقام علمی برخوردار شدند، عبارت اند از: ابوØامد صدرالدین Ù…Øمد؛ صائن الدین علی بن Ù…Øمد؛ اÙضل الدین Ù…Øمدبن صدرالدین Ø› اÙضل الدین Ù…Øمدبن Øبیب اللّه Ø› جلال الدین Ù…Øمد، از علمای معاصر شاه عباس اول (ØÚ© : ٩٩٦Ù€ ١٠٣٨)Ø› ضیاءالدین علی ØŒ عالم Ùˆ شاعر؛ Ùˆ ملامظÙر، شاعر Ùˆ ادیب معاصر شاه عباس اول (شهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٤٦Ø› مدرّس تبریزی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٥Ù€ ١٦٦Ø› مهدوی ØŒ ص ٢٠Ù€٢١).
این مقاله مشتمل است بر Ø´Ø±Ø Øال چهارتن از مشاهیر این خاندان .
١) ابوØامد صدرالدین Ù…Øمد ØŒ Øکیم Ùˆ عار٠سدة Ù‡Ùتم Ùˆ هشتم . ÙˆÛŒ در اصÙهان به دنیا آمد. از تاریخ ولادت Ùˆ درگذشت ÙˆÛŒ اطلاعی در دست نیست . او در عصر ایلخانان٠مسلمان ØŒ یعنی غازان خان Ùˆ الجایتو Ùˆ ابوسعید، در اصÙهان Ù…ÛŒ زیست Ùˆ معاصر خواجه رشیدالدین Ùضل اللّه همدانی ØŒ وزیر دانشمند دورة ایلخانان ØŒ بود (جلالی نائینی ØŒ ص ٦٢٣) Ùˆ با ÙˆÛŒ مکاتبه داشت . در مکتوبی Ú©Ù‡ رشیدالدین Ùضل اللّه در پاسخ به نامة ابوØامد نوشته ØŒ او را «یگانة روزگار Ùˆ خسرو کشور علم Ùˆ ایقان » خوانده Ùˆ به ÙˆÛŒ اØترام Ùˆ ارادت بسیاری ابراز کرده Ùˆ درخواست او را راجع به کاهش مالیاتهای سنگین اهالی اصÙهان پذیرÙته است (رشیدالدین Ùضل اللّه ØŒ ص ٣٢Ù€٣٣).
معروÙترین اثر ابوØامد، قواعدالتوØید نام دارد Ú©Ù‡ در اثبات وجود باری تعالی Ùˆ توØید، به روش Øکمای مشائی نوشته شده است . صائن الدین علی بن Ù…Øمد، نوادة ÙˆÛŒ ØŒ قواعدالتوØید را Ø´Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است . این Ø´Ø±Ø Ø¨Ù‡ نام تمهیدالقواعد ØŒ همراه با متن قواعدالتوØید ØŒ نخستین بار در ١٣١٥ به اهتمام شیخ اØمد شیرازی در تهران چاپ سنگی شد (آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ١٧ØŒ ص ١٨١Ø› مشار، ستون ٢١٧). اثر دیگر ابوØامد، الØکمة الرشیدیّة نام دارد Ú©Ù‡ آن را در بیان قواعد Øکمت مشائیان نوشته (علی ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٦٠Ø´ ØŒ ص ١٢٨) Ùˆ به خواجه رشیدالدین Ùضل اللّه اهدا کرده است (جلالی نائینی ØŒ ص ٦٣١Ù€ ٦٣٢Ø› نیز رجوع کنید به رشیدالدین Ùضل اللّه ØŒ ص ١٣٧Ù€ ١٣٨). در تمهید القواعد دو بار از این کتاب نام برده شده است (علی ترکة اصÙهانی ØŒ ص ٥٧ØŒ ١٢٨). اکنون هیچ نسخه ای از الØکمة الرشیدیّة در دست نیست (جلالی نائینی ØŒ ص ٦٢٩). صائن الدین علی بن Ù…Øمد (١٣٦٠ Ø´ ØŒ ص ٥٦ Ù€٥٧) دو اثر الاعتماد Ùˆ الØکمة المنیعة را نیز از ابوØامد دانسته Ùˆ سیدجلال الدین آشتیانی نوشته Ú©Ù‡ Øدود هشت صÙØÙ‡ از الØکمة المنیعة را مطالعه کرده است (همان ØŒ مقدمه ØŒ ص ٢ØŒ پانویس ). سیدØیدر آملی از قواعد التوØید با عنوان رسالة ÙÛŒ الوجود المطلق Ùˆ اثباته Ùˆ براهینه Ùˆ انّه موجود ÙÛŒ الخارج نام برده Ùˆ چند جمله از آن را نقل کرده است (ص ٤٩٧). جلالی نائینی (ص ٦٣٥Ù€ ٦٣٦) رسالة کنوز الاÙØ±Ø§Ø ÙÛŒ معرÙØ© Ø§Ù„Ø§Ø´Ø¨Ø§Ø Ùˆ Ø§Ù„Ø§Ø±ÙˆØ§Ø Ø±Ø§ به ابوØامد نسبت داده Ùˆ Ú¯Ùته Ú©Ù‡ تاریخ تألی٠این رساله بعد از تاریخ تألی٠الØکمة الرشیدیّة بوده است . همچنین در کتاب المناهج ÙÛŒ المنطق ØŒ اثر صائن الدین علی بن Ù…Øمد (ص ٤)ØŒ از کتابی در منطق به نام الاءرهاص نام برده شده Ú©Ù‡ دیباجی (همان ØŒ مقدمه ØŒ ص بیست وپنج ) آن را جزو آثار ابوØامد ذکر کرده است .
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› Øیدربن علی آملی ØŒ جامع الاسرار Ùˆ منبع الاسرار ØŒ چاپ هانری کوربن Ùˆ عثمان اسماعیل ÛŒØیی ØŒ تهران ١٣٦٨Ø´ Ø› عبداللّه بن عیسی اÙندی اصÙهانی ØŒ ریاض العلماء Ùˆ Øیاض الÙضلاء ØŒ چاپ اØمد Øسینی ØŒ قم ١٤٠١Ù€١٤١٥Ø› علی بن Ù…Øمد ترکة اصÙهانی ØŒ تمهید القواعد ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ تهران ١٣٦٠Ø´ Ø› همو، کتاب المناهج ÙÛŒ المنطق ØŒ چاپ ابراهیم دیباجی ØŒ تهران ١٣٧٦Ø´ Ø› Ù…Øمدرضا جلالی نائینی ØŒ «ابوØامد صدرالدین Ù…Øمد ترکة اصÙهانی »، در نامة شهیدی : جشن نامة استاد دکتر سیّدجعÙر شهیدی ØŒ به اهتمام علی اصغر Ù…Øمدخانی ØŒ تهران : Ø·Ø±Ø Ù†ÙˆØŒ ١٣٧٤ Ø´ Ø› رشیدالدین Ùضل اللّه ØŒ کتاب مکاتبات رشیدی ØŒ چاپ Ù…Øمد Ø´Ùیع ØŒ لاهور ١٣٦٤/ ١٩٤٥Ø› Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النّØÙ„ ØŒ ترجمة اÙضل الدین صدر ترکة اصÙهانی ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا جلالی نائینی ØŒ ( تهران ) ١٣٣٥ Ø´ Ø› مدرّس تبریزی Ø› خانبابا مشار، Ùهرست کتابهای چاپی عربی ØŒ تهران ١٣٤٤Ø´ Ø› Ù…ØµÙ„Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† مهدوی ØŒ تذکرة القبور، یا، دانشمندان Ùˆ بزرگان اصÙهان ØŒ اصÙهان ١٣٤٨ Ø´ .
/ Ù…Øمد زارع /
٢) صائن الدین علی بن Ù…Øمد ØŒ Øکیم Ùˆ عار٠و Ùقیه Ùˆ شاعر Ùˆ ادیب سدة هشتم Ùˆ نهم . کنیة او را ابومØمد ذکر کرده Ùˆ نام ÙˆÛŒ را به صورت ابن ترکه ØŒ ترکة خجندی ØŒ صائن الدین ØŒ صائن الدین ترکه ØŒ صائن الدین ترکة خجندی Ùˆ صائن الدین خجندی نیز آورده اند. او نوادة ابوØامد صدرالدین ترکة اصÙهانی بود. صائن الدین مشهورترین Ùˆ مهمترین شخصیت این خاندان به شمار Ù…ÛŒ آید (ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٦٠ Ø´ ØŒ ص ١٠Ø› همو، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص سی Ùˆ دو). در منابع به زادگاه او اشاره نشده ØŒ ولی از آنجا Ú©Ù‡ پدر Ùˆ جدّ ÙˆÛŒ ساکن اصÙهان بودند، به اØتمال قریب به یقین در اصÙهان به دنیا آمده است . تاریخ ولادت ÙˆÛŒ نیز در منابع ذکر نشده ØŒ اما چون در پایان رساله اش ØŒ Ù†Ùثة المصدور اول ØŒ تاریخ تألی٠آن ٨٢٩ ضبط شده (١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ١٩٤Ø› نیز رجوع کنید به همو، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص سی Ùˆ پنج ) Ùˆ در اوایل همین رساله (١٣٥١Ø´ ØŒ ص ١٧٠)ØŒ ÙˆÛŒ از ٥٩ ساله بودن خود سخن Ú¯Ùته ØŒ معلوم Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ در ٧٧٠ به دنیا آمده است (همو، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ همانجا).
صائن الدین سالها نزد برادر بزرگ خود، Ú©Ù‡ از عالمان عصر بود، به تØصیل علوم دینی نظیر Øدیث Ùˆ تÙسیر Ùˆ Ùقه Ùˆ اصول پرداخت (همو، ١٣٥١ Ø´ ØŒ همانجا). بعد از آنکه تیمور در ٧٨٩ اصÙهان را تصر٠کرد، صائن الدین به همراه برادرانش به سمرقند کوچانده شد. در آنجا برادر بزرگش ØŒ بر اساس وصیت پدرانش ØŒ اسباب سÙر او را Ùراهم آورد Ùˆ ÙˆÛŒ به Øجاز Ùˆ مصر Ùˆ شام رÙت Ùˆ سالها از مشایخ صوÙیه Ùˆ عالمان کسب دانش Ùˆ معرÙت کرد (همان ØŒ ص ٢٠٣Ø› مدرس موسوی ØŒ ص ١٠٤). سپس به ایران آمد Ùˆ بعد از
شنیدن خبر درگذشت تیمور در ٨٠٧ ØŒ به اصÙهان برگشت .
مدتی در اصÙهان گوشه نشین بود تا اینکه به دعوت پیرمØمد، نوادة تیمور Ùˆ والی Ùارس ØŒ به شیراز رÙت . پس از کشته شدن پیرمØمد در ٨١٢ Ùˆ به Øکومت رسیدن برادرش اسکندر، صائن الدین به دستگاه Øکومت اسکندر راه یاÙت Ùˆ از نزدیکان او شد. بعد از طغیان اسکندر علیه شاهرخ Ú©Ù‡ به کشته شدن اسکندر انجامید Ùˆ شاهرخ اصÙهان Ùˆ Ùارس را گرÙت ØŒ صائن الدین مجدداً عزلت گزید Ùˆ چون از نزدیکان اسکندر به شمار Ù…ÛŒ آمد، دشمنانش کوشیدند شاهرخ را نسبت به ÙˆÛŒ بدبین کنند. صائن الدین برای مصون ماندن از شر بدگویان به خراسان رÙت Ùˆ در سÙر دوم ØŒ شاهرخ ÙˆÛŒ را مورد لط٠قرار داد Ùˆ منصب قضای ولایت یزد را به او سپرد. بعد از این انتصاب ØŒ صائن الدین به صوÙیگری Ùˆ خروج از مذهب سنّت Ùˆ جماعت Ùˆ ØروÙیگری متهم ØŒ Ùˆ در این خصوص به برخی مطالب آثارش استناد شد Ùˆ او را برای بازجویی به هرات خواندند (شهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٣٦Ø› بهار، ج ٣ØŒ ص ٢٣٠Ù€ ٢٣١Ø› ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص سی Ùˆ هشت ). ÙˆÛŒ در رسالة Ù†Ùثة المصدور اول (١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ١٦٩Ù€ ١٩٤)ØŒ Ú©Ù‡ در ØÚ©Ù… دÙاعیه ای برای رÙع اتهامها Ùˆ نسبتهای ناروا از اوست ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§ÛŒÙ† ماجرا را خطاب به شاهرخ آورده
است . همچنین در رسالة اعتقادات (همان ØŒ ص ٢٢١Ù€٢٦٤)ØŒ خطاب به شاهرخ ØŒ عقیدة خود را نسبت به سنّت Ùˆ جماعت ØŒ در برابر عیب جویانی Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ را از «طایÙØ© صوÙیه » Ù…ÛŒ دانستند، نوشته است .
صائن الدین بار دیگر، در ٨٣٠ Ú©Ù‡ اØمد Ù„Ùر در مسجد هرات به جان شاهرخ سوءقصد کرد، متهم Ùˆ به Øبس Ùˆ تبعید Ùˆ مصادرة اموال Ù…Øکوم شد (مدرس موسوی ØŒ ص ١٠٥). ÙˆÛŒ این رویدادها را در Ù†Ùثة المصدور دوم (١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ٢٠٥Ù€ ٢١٧)ØŒ خطاب به بایسÙنغر، Ùرزند شاهرخ ØŒ Ø´Ø±Ø Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است (نیز رجوع کنید بهشهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٣٧Ø› مدرس موسوی ØŒ همانجا).
در منابع از Ùرزندان صائن الدین ذکری نشده ØŒ اما خود او از دَه Ùرزندش ØŒ Ú©Ù‡ در واقعة دستگیری او همراهش بوده اند، سخن Ú¯Ùته است (ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ٢٠٦). نام دو تن از پسران ÙˆÛŒ در آثارش آمده است : Ù…Øمد، Ú©Ù‡ صائن الدین کتاب المناهج ÙÛŒ المنطق را به درخواست ÙˆÛŒ نوشته است ( رجوع کنید بهص ١)ØŒ Ùˆ اÙضل (همو، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص سی ونهم ).
شیخ سراج الدین بÙلقینی ØŒ از جمله استادان صائن الدین بوده Ùˆ صائن الدین در مصر از ÙˆÛŒ Øدیث Ù…ÛŒ شنیده است (همو، ١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ١٧٠ØŒ ١٨٧). صائن الدین به همراه جمعی از بزرگان معاصر خود با سیدØسین اَخلاطی ملاقات داشته Ùˆ از او نیز مطالبی آموخته (قاسم انوار، دیباچة Ù†Ùیسی ØŒ ص نودوپنج ) Ùˆ اØتمالاً از Ù…Øضر شمس الدین Ù…Øمدبن Øمزة Ùَناری * (متوÙÛŒ ٨٣٤)ØŒ Ù…Ø¤Ù„Ù Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø§Ù„Ø§Ù†Ø³ ØŒ نیز بهره برده است (ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص چهل ودو).
صائن الدین شاگردانی نیز تربیت کرد Ú©Ù‡ از آن جمله اند: پسرش Ù…Øمد (همان ØŒ ص ١)Ø› میرسید Ù…Øمد بدخشی ( رجوع کنید بهابن کربلائی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١٥Ù€١١٦)Ø› پهلوان شمس الدین Ù…Øمدبن عبداللّه کاتبی نیشابوری ØŒ از شاعران قرن نهم ØŒ Ú©Ù‡ در تصو٠از مریدان Ùˆ شاگردان صائن الدین بود (Ù†Ùیسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩٧Ù€ ٢٩٨)Ø› امیرسیداØمد لاله ای (متوÙÛŒ ٩١٢Ø› رجوع کنید به ابن کربلائی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٢Ù€١٥٣)Ø› Ùˆ شر٠الدین علی یزدی (متوÙÛŒ ٨٣٤Ø› ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص چهل وسه ).
صائن الدین در آثارش ØŒ از جمله در تØÙØ© علائیه (همو، ١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ١٤٧)ØŒ خود را شاÙعی خوانده Ùˆ در Ù†Ùثة المصدور اول (همان ØŒ ص ١٧٥) در دÙاع Ùˆ ستایش از مشایخ صوÙیه ØŒ آنان را اهل سنّت Ùˆ جماعت دانسته Ùˆ شیعه Ùˆ معتزله Ùˆ ÙلاسÙÙ‡ را دشمنان سنّت Ùˆ جماعت ذکر کرده است Ø› اما شوشتری (ج ٢ØŒ ص ٤١Ù€٤٢)ØŒ به استناد یک بیت شعر خطاب به Øضرت علی علیه السلام Ú©Ù‡ به صائن الدین نسبت داده
شده ØŒ نام ÙˆÛŒ را در شمار عارÙان شیعی آورده است . صائن الدین در آثار خود، مانند رسالة شق قمر Ùˆ ساعت (در Ø´Ø±Ø Ùˆ تÙسیر آیة اول سورة قمر)ØŒ Øضرت علی Ùˆ اهل بیت علیهم السلام را بسیار ستوده Ùˆ بیان Øقیقت معنای انشقاق قمر Ùˆ تÙسیر معنای ساعت Ùˆ Øساب Ùˆ میزان Ùˆ Øوض را مخصوص Øضرت علی Ùˆ اولاد آن Øضرت دانسته است (ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٥١ Ø´ ØŒ ص ١١٢ØŒ ١١٦).
تاریخ درگذشت صائن الدین را ٨٣٠ ( رجوع کنید به خواندمیر، ج ٤ØŒ ص ١٠Ø› شوشتری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٢)ØŒ ٨٣٦ (ابن سهلان ساوی ØŒ پیشگÙتار دانش پژوه ØŒ ص ٣٩Ø› بهار، ج ٣ØŒ ص ٢٣٦ØŒ بر اساس نسخه ای از Øبیب السیر Ú©Ù‡ در دسترس ÙˆÛŒ بوده است ) Ùˆ چهاردهم Ø°ÛŒØجّة ٨٣٥ (میرخواند، قسم ٦ØŒ ص ١١٦٤) ذکر کرده اند Ú©Ù‡ اØتمالاً تاریخ اخیر درست است Ùˆ برخی صرÙاً به سبب اینکه تاریخ درگذشت او آخر ٨٣٥ بوده ØŒ آن را به ØªØ³Ø§Ù…Ø ٨٣٦ ذکر کرده اند (مدرس موسوی ØŒ ص ١٠٣Ù€١٠٤).
صائن الدین در بیشتر دانشهای روزگار خود، از جمله در Øکمت Ùˆ عرÙان Ùˆ Ùقه Ùˆ کلام Ùˆ شعر Ùˆ Øرو٠و نقطه Ùˆ اعداد Ùˆ جÙر، تبØر داشته Ùˆ در هریک از آنها تألیÙاتی دارد. اندیشه ها Ùˆ آرای ÙˆÛŒ یکی از مراØÙ„ مهم تکامل Ùˆ پیشرÙت Øکمت Ùˆ عرÙان اسلامی به شمار Ù…ÛŒ آید. بر خلا٠این عقیدة شایع Ú©Ù‡ Øکمت اسلامی در قرن ششم با ابن رشد به پایان رسیده ØŒ آثار صائن الدین نشان دهندة تداوم آن در ایران است . صائن الدین مهمترین Øلقة رابط میان ابن سینا Ùˆ غزالی Ùˆ سهروردی Ùˆ ابن عربی Ùˆ خواجه نصیرالدین طوسی از یکسو، Ùˆ Øوزة ÙلسÙÛŒ اصÙهان Ùˆ Øکمت متعالیة صدرالمتألهین شیرازی از سوی دیگر است (دیباجی ØŒ ص ٣١٢). ÙˆÛŒ یکی
از شخصیتهای مؤثر Ùˆ بانÙوذی بود Ú©Ù‡ قبل از ملاصدرا در صدد تلÙیق Øکمت اشراقی Ùˆ مشائی Ùˆ عرÙانی برآمد (ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٥١ Ø´ ØŒ مقدمة نصر، ص ج ).
صائن الدین برخی آثار خود را به عربی Ùˆ برخی دیگر را به Ùارسی نوشته است . به نوشتة ملک الشعرای بهار (ص ٢٢٩ØŒ ٢٣٨)ØŒ نثر ÙˆÛŒ ادبی Ùˆ ÙÙ†ÛŒ Ùˆ به شیوة عطاملک جوینی ØŒ Ùˆ قدری بلیغتر Ùˆ بی تکلÙتر از آن است . ÙˆÛŒ نخستین دانشمندی است Ú©Ù‡ Øقایق علمی Ùˆ ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی را به سبک ادبی بیان کرده است (دیباجی ØŒ ص ٣١٣). آثار Ùارسی صائن الدین عبارت اند از: رسالة ضوءاللمعات ØŒ در Ø´Ø±Ø Ù„Ù…Ø¹Ø§Øª عراقی در عرÙان Ø› کتاب اسرار الصلوة ØŒ در بارة رموز نماز به شیوة عرÙانی Ø› رسالة شق قمر Ùˆ ساعت ØŒ یا، Ø´Ø±Ø Ø¢ÛŒØ© اÙقْتَرَبَت٠السّ'اعَة٠و انْشَقَّ القَمَر Ø› تØÙØ© علائیه ØŒ در مسائل Ùقهی بر اساس مذاهب چهارگانة اهل سنّت Ø› Ù†Ùثة المصدور اول Ùˆ Ù†Ùثة المصدور دوم ØŒ هر دو در Ø´Ø±Ø Ø³ÙˆØ§Ù†Ø Ø²Ù†Ø¯Ú¯ÛŒ او؛ رسالة اعتقادات Ùˆ اعتقادیه ØŒ هر دو در بارة اعتقادات ÙˆÛŒ Ø› رساله در معنی قابلیت ØŒ در بارة معنای قابلیت به روش اهل معرÙت Ø› رساله در بیان معنی عرÙانی علم صر٠یا صر٠القلوب صاینی Ø› Ø´Ø±Ø Øدیث عماء Ø› Ø´Ø±Ø Øدیث «اÙنَّ Ù„ÙÚ©Ùلّ٠شی ء٠قلباً Ùˆ قلبÙالقرآن٠ی'س »؛ نامه به Ùیروزشاه Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø¯Ù‡ بیت از Ù…Øیی الدین ابن عربی در Ùَرق وجود Ùˆ کَوْن به روش عرÙانی ØŒ Ú©Ù‡ در کتابی با عنوان چهارده رسالة Ùارسی از صائن الدین علی بن Ù…Øمد ترکة اصÙهانی ØŒ به تصØÛŒØ Ø³ÛŒØ¯Ø¹Ù„ÛŒ موسوی بهبهانی Ùˆ سیدابراهیم دیباجی ØŒ در ١٣٥١ Ø´ در تهران چاپ شده اند (نیز رجوع کنید به منزوی ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٢ØŒ Ùهرست ØŒ ص ١٧٩٨Ø› دانش پژوه ØŒ ١٣٤٨ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٣٤Ø› همو، ١٣٤٥Ù€١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٣٠٨Ù€٣١٢)Ø› رسالة انجام در Ùَرق علم Øرو٠و علم تصو٠، Ú©Ù‡ آن را ابراهیم دیباجی در ١٣٥٦ Ø´ در مجلة دانشکدة ادبیات Ùˆ علوم انسانی دانشگاه تهران (سال ٢٤ØŒ Ø´ ١ Ùˆ ٢) چاپ کرده است (نیز رجوع کنید به منزوی ØŒ همانجا؛ دانش پژوه ØŒ ١٣٤٥Ù€١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٣١٠)Ø› رسالة نقطه در Ø´Ø±Ø Øدیث «انَا النقطة٠الّتی تØتَ الباء» منسوب به علی علیه السلام ØŒ Ú©Ù‡ آن را ابراهیم دیباجی در خرد جاودان ØŒ جشن نامة سید جلال الدین آشتیانی (ص ٣١٥Ù€٣٢٣)ØŒ چاپ کرده است (نیز رجوع کنید به منزوی ØŒ همانجا؛ دانش پژوه ØŒ ١٣٤٥Ù€١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٣٠٩)Ø› رسالة مناظرات خمس ØŒ Ú©Ù‡ آن را اکرم جودی نعمتی با عنوان عقل Ùˆ عشق ØŒ یا، مناظرات خمس ØŒ در ١٣٧٥ Ø´ در تهران به چاپ رسانده است (نیز رجوع کنید به منزوی Ø› دانش پژوه ØŒ همانجاها؛ مدرس موسوی ØŒ ص ١١٢Ù€١٣٢)Ø› اطوار ثلاثه ØŒ در بارة سه طور از اطوار صوÙیان ØŒ Ú©Ù‡ آن را Øسین داوودی تصØÛŒØ Ùˆ در مجلة معار٠(دورة ٩ØŒ Ø´ ٢ØŒ مرداد Ùˆ آبان ١٣٧١) چاپ کرده است Ø› رسالة Øرو٠، در بارة علم Øرو٠؛ سÙلّم دارالسلام ØŒ در اØکام ارکان ایمان Ùˆ اسلام Ø› سؤال الملوک ØŒ در علم Øرو٠؛ Ø´Ø±Ø Ù†Ø¸Ù… الدّر ØŒ به Ùارسی Ùˆ عربی Ø› مبدأ Ùˆ معاد ØŒ در بارة مبدأ Ùˆ معاد، به روش اهل عرÙان Ø› مدارج اÙهام الاÙواج ÙÛŒ تÙسیر آیة ثَمانÙیَةَ اَزْواج٠، در تÙسیر آیة ششم سورة زمَر؛ Ø´Ø±Ø Ú¯Ù„Ø´Ù† راز Ú©Ù‡ آن را کاظم دزÙولیان در ١٣٧٥ Ø´ در تهران به چاپ رسانده است Ø› بزم Ùˆ رزم ØŒ مباØثه ای میان اهل بزم Ùˆ شمشیر Ùˆ قلم Ø› نامه های صائن الدین (بجز نامه اش به امیرÙیروزشاه Ú©Ù‡ چاپ شده )ØŒ مشتمل بر نامه هایی به بایسنغر، امیرکارکیا، امیرناصر کارکیا، امیرعلاءالدین ØŒ خواجه Ù…Øمد پسرخواجه شیخ کَجَجی (کَجوجانی )ØŒ امیرعلاءالدین گیلانی ØŒ خواجه تاج الدین ØŒ امیرنعمت اللّه ØŒ شر٠الدین علی یزدی ØŒ Ùˆ نامه ای عرÙانی Ùˆ ØروÙÛŒ Ú©Ù‡ مخاطب آن معلوم نیست Ø› دو مکتوب ØŒ Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ آنها را به استدعای امیرنعمت اللّه نوشته Ø› یک مکتوب به خواجه ظهیرالدین Ù…Øمد؛ رسالة معما Ø› ترجمة اØادیثی از پیامبر Ùˆ Øضرت علی Ùˆ ائمه علیهم السلام (منزوی ØŒ همانجا؛ دانش پژوه ØŒ ١٣٤٥Ù€١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٣٠٨Ù€٣١٢Ø› ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ ص چهل ونه Ù€ شصت Ø› مدرّس موسوی ØŒ ص ١١٢Ù€١٣٢).
آثار عربی صائن الدین عبارت اند از: تمهیدالقواعد * ØŒ در عرÙان نظری Ø› المناهج ÙÛŒ المنطق ØŒ در منطق به روش مشائیان ØŒ Ú©Ù‡ آن را ابراهیم دیباجی در ١٣٧٦ Ø´ در تهران چاپ کرده است Ø› انزالیه ØŒ در نزول کتاب الاهی Ùˆ Ú©ÛŒÙیت Ùˆ مراتب آن ØŒ Ú©Ù‡ مدرّس موسوی در ١٣٤٩ Ø´ آن را در مجموعه سخنرانیها Ùˆ مقاله ها در بارة ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان اسلامی (ص ١٣٦Ù€١٤٥) چاپ کرده است Ø› اجازة روایت کتاب Ø§Ù„Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ ØŒ Ú©Ù‡ اجازه ای برای یکی از Ùضلای عصر به نام یونس است Ø› الاربعینیة ØŒ در Ø´Ø±Ø Øدیث «مَنْ ØÙŽÙÙظَ علی ' اÙمّتی أَربَعین Øدیثاً ینتَÙÙعونَ بها بَعَثه٠اللّه تعالی ' یَوم القیامة Ùقیهاً عالماً» Ùˆ خصوصیات عدد اربعین Ùˆ اهمیت آن در علم Øرو٠؛ اصطلاØات الصوÙیه در بارة واژه های صوÙیان Ø› البائیه ØŒ در علت تقدّم Øر٠«ب » در قرآن نسبت به Øرو٠دیگر؛ Ø´Ø±Ø ØªØ¬Ù„ÛŒ ذاتی ابن هود مغربی Ø› تقدیم العقل علی النÙس ØŒ در تقدیم عقل بر تمام قوای Ù†Ùسانی به طریق اهل معرÙت Ùˆ Øرو٠؛ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ø¨Ø³Ù…Ù„Ù‡ ØŒ بر اساس اصول اهل معرÙت Ùˆ Øرو٠؛ Ø´Ø±Ø Ø®Ø·Ø¨Ø© تÙسیر « الکشا٠»؛ Ø´Ø±Ø Ùصوص الØÚ©Ù… Ú©Ù‡ Ù…Øسن بیدارÙر آن را در ١٣٧٨ Ø´ در قم چاپ کرده است Ø› المØمدیه ØŒ در تبیین Ùˆ تÙسیر نام Ù…Øمد Ùˆ مرتبة ولایت ختمیة نبویه بر اساس اصول اهل معرÙت Ø› المÙاØص ØŒ در علم Øرو٠و اعداد؛ Ù…Ùهر نبوت ØŒ در Ø´Ø±Ø Ù…Ùهر نبوت Ø› رساله در Ø´Ø±Ø Øقیقت ÙˆØدت مطلقة ذاتیه یا الختمیه ØŒ در بارة ÙˆØدت مطلق ذاتی به روش عرÙانی Ø› Ø´Ø±Ø Øدیث الایمان ØŒ یا، Ø´Ø±Ø Ø¯Ùˆ Øدیث نبوی ØŒ تÙسیر ÙلسÙÛŒ Ùˆ عرÙانی Ùˆ ØروÙÛŒ دو Øدیث از پیامبر اکرم Ø› Ø´Ø±Ø Øدیثی از پیامبر در بارة اهمیت قرآن Ùˆ تعالیم دین Ùˆ نکوهش بدعت . علاوه بر این ØŒ منظوماتی به Ùارسی Ùˆ عربی ØŒ از او مانده است (مدرس موسوی Ø› دانش پژوه ØŒ ١٣٤٥Ù€١٣٤٦ Ø´ Ø› ترکة اصÙهانی ØŒ ١٣٧٦ Ø´ ØŒ مقدمة دیباجی ØŒ همانجاها).
آقابزرگ طهرانی (ج ٩ØŒ قسم ٢ØŒ ص ٥٧٠) نیز از دیوان صائن الدین اصÙهانی نام برده است . همچنین نسخه ای به نام منشئات را از صائن الدین دانسته اند ( رجوع کنید به بیانی ØŒ ص ٢٣٩).
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› ابن سهلان ساوی ØŒ تبصره Ùˆ دو رسالة دیگر در منطق ØŒ چاپ Ù…Øمدتقی دانش پژوه ØŒ تهران ١٣٣٧ Ø´ Ø› ابن کربلائی ØŒ روضات الجنان Ùˆ جنات الجنان ØŒ چاپ جعÙر سلطان القرائی ØŒ تهران ١٣٤٤Ù€ ١٣٤٩ Ø´ Ø› عبداللّه بن عیسی اÙندی اصÙهانی ØŒ ریاض العلماء Ùˆ Øیاض الÙضلاء ØŒ چاپ اØمد Øسینی ØŒ قم ١٤٠١Ù€ ١٤١٥Ø› Ù…Øمدتقی بهار، سبک شناسی ØŒ تهران ?( ١٣٢١ Ø´ ) Ø› مهدی بیانی ØŒ «مجموعة منشئات »، راهنمای کتاب ØŒ سال ٤ØŒ Ø´ ٣ (خرداد ١٣٤٠)Ø› علی بن Ù…Øمد ترکة اصÙهانی ØŒ تمهیدالقواعد ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ تهران ١٣٦٠ Ø´ Ø› همو، چهارده رسالة Ùارسی ØŒ چاپ علی موسوی بهبهانی Ùˆ ابراهیم دیباجی ØŒ تهران ١٣٥١ Ø´ Ø› همو، کتاب المناهج ÙÛŒ المنطق ØŒ چاپ ابراهیم دیباجی ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› خواندمیر؛ Ù…Øمدتقی دانش پژوه ØŒ Ùهرست میکروÙیلمهای کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٤٨ Ø´ Ø› همو، «مجموعة رسائل خجندی »، Ùرهنگ ایران زمین ØŒ ج ١٤ (١٣٤٥Ù€١٣٤٦ Ø´ )Ø› ابراهیم دیباجی ØŒ « رسالة نقطة ابن ترکة اصÙهانی »، در خردجاودان : جشن نامة استاد سیدجلال الدین آشتیانی ØŒ به کوشش علی اصغر Ù…Øمدخانی Ùˆ Øسن سیدعرب ØŒ تهران : Ùرزان ØŒ ١٣٧٧ Ø´ Ø› نوراللّه بن شری٠الدین شوشتری ØŒ مجالس المؤمنین ØŒ تهران ١٣٥٤ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النØÙ„ ØŒ ترجمة اÙضل الدین صدر ترکة اصÙهانی ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا جلالی نائینی ØŒ ( تهران ) ١٣٣٥ Ø´ Ø› علی بن نصیر قاسم انوار، کلیات قاسم انوار ØŒ چاپ سعید Ù†Ùیسی ØŒ تهران ١٣٣٧ Ø´ Ø› علی مدرس موسوی ØŒ «اØوال Ùˆ آثار صائن الدین ترکة اصÙهانی Ø› به انضمام رسالة انزالیة او»، در مجموعة سخنرانیها Ùˆ مقاله ها در بارة ÙلسÙÙ‡ Ùˆ عرÙان اسلامی ØŒ به اهتمام مهدی Ù…Øقق Ùˆ هرمان لندلت ØŒ تهران : دانشگاه Ù…Ú© گیل ØŒ مؤسسة مطالعات اسلامی (شعبة تهران )ØŒ ١٣٤٩ Ø´ Ø› اØمد منزوی ØŒ Ùهرست نسخه های خطی Ùارسی ØŒ تهران ١٣٤٨Ù€ ١٣٥٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن خاوندشاه میرخواند، روضة الصÙا ØŒ تهذیب Ùˆ تلخیص عباس زریاب ØŒ تهران ١٣٧٣ Ø´ Ø› سعید Ù†Ùیسی ØŒ تاریخ نظم Ùˆ نثر در ایران Ùˆ در زبان Ùارسی تا پایان قرن دهم هجری ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ .
/ سیدعلی موسوی بهبهانی Ùˆ Ù…Øمد زارع /
٣) اÙضل الدین Ù…Øمدبن صدرالدین ØŒ عالم Ùˆ Ùقیه سدة نهم . ÙˆÛŒ به خواجه اÙضل بن صدر نیز مشهور است . از تاریخ تولد Ùˆ زادگاه او اطلاعی در دست نیست . ÙˆÛŒ در Ù…Øلة نیماروت / نیمارود٠اصÙهان Ù…ÛŒ زیست (Ù†Ùیسی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٤٩). خانوادة او به علت نامعلومی از خجند به اصÙهان مهاجرت کردند (مدرّس تبریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦٥)Ø› اØتمالاً رونق علم در اصÙهان در مهاجرت آنان مؤثر بوده است . در نوع نسبت اÙضل الدین Ù…Øمد با خاندان ترکة اصÙهانی ØŒ اختلا٠نظر هست Ø› ÙˆÛŒ را پسرعموی صائن الدین علی بن Ù…Øمد ترکة اصÙهانی (شهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٣٨) یا برادرزادة او ( دائرة المعار٠بزرگ اسلامی ØŒ ذیل «آل ترکه ») دانسته اند
Ùˆ قاضی اØمد منشی قمی در خلاصة التواریخ (ج ٢ØŒ ص ٧٥٥)ØŒ ÙˆÛŒ را پسر خواجه صدرالدین Ù…Øمد ترکة اصÙهانی معرÙÛŒ کرده است .
اÙضل الدین در٨٥٠ به قتل رسید. در این باره نوشته اند Ú©Ù‡ میرزا سلطان Ù…Øمد در Ù…Øرّم ٨٥٠ بر شهر اصÙهان تسلط یاÙت Ùˆ جمعی از اکابر آنجا، از جمله اÙضل الدین ØŒ را مورد Ù…Øبت قرار داد. شاهرخ ØŒ جدّ میرزا سلطان Ù…Øمد، با شنیدن خبر عصیان نوه اش به اصÙهان رÙت Ùˆ گروهی از علما Ùˆ اعیان آنجا، از جمله اÙضل الدین را به اتهام همدستی با سلطان Ù…Øمد، اسیر کرد Ùˆ به ساوه برد Ùˆ پنج تن از بزرگان ØŒ از جمله اÙضل الدین ØŒ را به اتهام مذکور در دروازه های ساوه Øلق آویز کرد (کاتب یزدی ØŒ ص ٢٤٢Ø› دولتشاه سمرقندی ØŒ ص ٢٥٦Ø› روملو، ج ١١ØŒ ص ٢٦٠Ø› منشی قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٥٥Ù€ ٧٥٦).
اÙضل الدین در ٨٤٢ ترجمة کتاب الملل والنّØÙ„ شهرستانی را از عربی به Ùارسی ØŒ با عنوان ØªÙ†Ù‚ÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø¯Ù„Ù‘Ø© Ùˆ العلل ÙÛŒ ترجمة الملل Ùˆ النّØÙ„ آغاز کرد Ùˆ در ٨٤٣ آن را در اصÙهان به پایان رساند (شهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٤٧Ù€ ٤٨). Ø°Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ صÙا (ج ٤ØŒ ص ٤٩٧Ù€٤٩٩) تاریخ ترجمة این اثر را بین سالهای ٨٤٦ تا ٨٥١ دانسته است Ø› یعنی ØŒ زمانی Ú©Ù‡ سلطان Ù…Øمد به ولایت عراق منصوب شد، زیرا اÙضل الدین در مقدمه از سلطان Ù…Øمد Ùˆ توجه Ùˆ تشویق او سخن Ú¯Ùته است ØŒ ولی با توجه به تاریخ ÙˆÙات اÙضل الدین ØŒ سال ٨٥١ قطعاً اشتباه است . همچنین به نظر جلالی نائینی (شهرستانی ØŒ همان مقدمه ØŒ ص ٣٩ØŒ ٤٨) هنگامی Ú©Ù‡ سلطان Ù…Øمد در ٨٤٥ به عراق٠عجم رÙت ØŒ تختگاه خود را قم قرار داد Ùˆ علمای اصÙهان Ùˆ یزد Ùˆ شهرهای دیگر را گردآورد Ùˆ اÙضل الدین نیز Ú©Ù‡ از اکابر اصÙهان بود به قم رÙت Ùˆ از توجه Ùˆ عنایت Ùˆ نعمت ÙˆÛŒ بهره مند شد. ظاهراً در همین زمان صÙØÙ‡ ای (قبل از Ùهرست کتاب ) بر مقدمة ترجمة خود اÙزود Ùˆ در آن سلطان Ù…Øمد را ستود.
نثر ترجمة اÙضل الدین بسیار پیچیده Ùˆ همراه با Øشو Ùˆ اضاÙات است . ÙˆÛŒ در این ترجمه برای اجتناب از متهم شدن به تکÙیر، در رد عقاید Ùرقه های مختل٠، در هر جا شرØÛŒ داده Ùˆ ابیاتی نیز سروده Ùˆ به آن اÙزوده است (همان مقدمه ØŒ ص ٤٨Ù€٤٩). متنی Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ از الملل والنّØÙ„ در دست داشته ØŒ نواقصی داشته Ùˆ او نتوانسته است ترجمة کاملی از آن Ùراهم آورد. خود ÙˆÛŒ نیز به دلایلی بعضی قسمتهای الملل والنّØÙ„ را ترجمه نکرده Ú©Ù‡ عبارت اند از: سخنان شیخ الرئیس در منطق Ùˆ Øکمت Ùˆ طبیعیات ØŒ Ùˆ قسمت عقاید عرب در دورة جاهلیت تا ابتدای بخش مربوط به معطّلة عرب (شهرستانی ØŒ مقدمة جلالی نائینی ØŒ ص ٤٩ØŒ مؤخرة ترکة اصÙهانی ØŒ ص ٣٦٩Ù€٣٧٠).
منابع : دائرة المعار٠بزرگ اسلامی ØŒ زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی ØŒ تهران ١٣٦٧Ø´ Ù€ ØŒ ذیل «آل ترکه » (از Ù…Øمدعلی مولوی )Ø› دولتشاه
سمرقندی ØŒ تذکرة الشعراء ØŒ چاپ Ù…Øمد رمضانی ØŒ تهران ١٣٣٨Ø´ Ø› روملو؛ Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النّØÙ„ ØŒ ترجمة
اÙضل الدین صدر ترکة اصÙهانی ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا جلالی نائینی ØŒ ( تهران ) ١٣٣٥Ø´ Ø› Ø°Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ صÙا، تاریخ ادبیات در ایران ØŒ ج ٤ØŒ تهران ١٣٦٣Ø´ Ø› اØمدبن Øسین کاتب یزدی ØŒ تاریخ جدید یزد ØŒ چاپ ایرج اÙشار، تهران ١٣٥٧Ø´ Ø› مدرّس تبریزی Ø› اØمدبن Øسین منشی قمی ØŒ خلاصة التواریخ ØŒ چاپ اØسان اشراقی ØŒ تهران ١٣٥٩Ù€١٣٦٣Ø´ Ø› سعید Ù†Ùیسی ØŒ تاریخ نظم Ùˆ نثر در ایران Ùˆ در زبان Ùارسی تا پایان قرن دهم هجری ØŒ
تهران ١٣٦٣ Ø´ .
/ Ù…ÙÙ†ÛŒ ' علی نژاد /
٤) اÙضل الدین Ù…Øمدبن Øبیب اللّه ØŒ Øکیم Ùˆ Ùقیه Ùˆ قاضی Ùˆ شاعر سدة دهم . از تاریخ تولد Ùˆ زادگاه ÙˆÛŒ اطلاعی در دست نیست . در Ø´Ø±Ø Øال او آورده اند Ú©Ù‡ ابتدا در کاشان علم آموخت ØŒ بعد به عراق رÙت Ùˆ به تصØÛŒØ Ùˆ تکمیل عقاید دینی خود پرداخت Ùˆ نزد علمای شام Ùˆ Øجاز نیز تلمذ نمود Ùˆ سپس به وطن بازگشت (امین اØمد رازی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٥٤). ÙˆÛŒ شاگرد Ùقیه نامور Ùˆ Ù…Øقق شیعه ØŒ مولی اØمد اردبیلی معرو٠به مقدّس اردبیلی (متوÙÛŒ ٩٩٣) بود Ùˆ مقاله ای نیز در ردّ نظریة استادش در بارة مسئلة اصولی «الامر٠بالشیی Ø¡ نهیٌ عن ضده الخاص » نوشت (آقابزرگ طهرانی ØŒ ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢١٠Ø› همو، ١٤٠٣ØŒ ج ٢١ØŒ ص ٣٩٧).
اÙضل الدین در زمان شاه طهماسب صÙÙˆÛŒ (٩٣٠Ù€٩٨٤) از اصÙهان به پایتخت (قزوین ) سÙر کرد Ùˆ موردتوجه شاه قرار گرÙت Ùˆ قاضی عسکر شد (منشی قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٥٥Ø› اسکندربیگ منشی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٦Ø› امین اØمد رازی ØŒ همانجا). شاه اسماعیل دوم صÙÙˆÛŒ (٩٨٤Ù€ ٩٨٥)ØŒ با اینکه نسبت به علما بی توجه بود، به ÙˆÛŒ عنایت خاص داشت Ùˆ اÙضل الدین اکثر اوقات از مجلسیان شاه بود. اÙضل الدین پس از Ùوت شاه اسماعیل دوم ØŒ به اصÙهان رÙت Ùˆ به امر قضا مشغول شد، ولی به جهت ناسازگاری Øکام وقت ØŒ منصب قضا را رها کرد Ùˆ به مشهد رÙت Ùˆ در آنجا به تدریس پرداخت Ùˆ همچنین کلیددار Ùˆ خادم روضة مقدس شد (منشی قمی Ø› اسکندر منشی ØŒ همانجاها). مشهورترین شاگردان ÙˆÛŒ ØŒ قاضی نورالدین اصÙهانی Ùˆ علاّ Ù…ÛŒ چلبی Ùˆ ابوالقاسم بن ابی Øامد انصاری کازرونی بودند (انصاری کازرونی ØŒ ص ٧ØŒ ٨٨ Ø› خوانساری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٣Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٩ØŒ قسم ١ØŒ ص ٨٥). او بین سالهای ٩٧٠ تا ٩٩٠ در عراق٠( عجم ) Ùˆ خراسان مرجعی صاØب صلاØیت دانسته Ù…ÛŒ شد (انصاری کازرونی ØŒ ص ٧). در ٩٩١ØŒ Ú©Ù‡ به همراه شاهزاده Øمزه میرزا از خراسان به اصÙهان برمی گشت ØŒ بر اثر بیماری در ری درگذشت Ùˆ در آستانة Øرم امامزاده عبدالعظیم دÙÙ† شد (منشی قمی Ø› اسکندر منشی ØŒ همانجاها). Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ در Ø·ÛŒ زندگی خود سÙری به هندوستان داشته است (آقابزرگ طهرانی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٤Ø› همو، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ همانجا).
ÙˆÛŒ در علوم عقلی Ùˆ نقلی متبØر Ùˆ سرآمد بود. شعر نیز Ù…ÛŒ سرود Ùˆ «اÙضل » تخلص Ù…ÛŒ کرد. به نوشتة آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣ØŒ همانجا) Ùˆ صادقی اÙشار (ص ٤٣Ù€٤٤) او دارای دیوان شعر بوده است .
آثار ÙˆÛŒ عبارت اند از: انموذج العلوم ØŒ مشتمل بر کلام Ùˆ منطق Ùˆ Øکمت Ùˆ هندسه Ùˆ Ùقه Ùˆ اصول (آقابزرگ طهرانی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٤)Ø› المسائل الخمسة ØŒ در کلام Ùˆ منطق Ùˆ اصول Ùˆ موضوعات دیگر (همان ØŒ ج ٢٠ØŒ ص ٣٤٦)Ø› Ùˆ رسالة ÙÛŒ المعقولات الثانیة (همان ØŒ ج ٢١ØŒ ص ٢٦٦).
منابع : Ù…ØمدمØسن آقابزرگ طهرانی ØŒ الذریعة الی تصانی٠الشیعة ØŒ چاپ علی نقی منزوی Ùˆ اØمد منزوی ØŒ بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› همو، طبقات اعلام الشیعة : اØیاء الداثر من القرن العاشر ØŒ چاپ علی نقی منزوی ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› اسکندر منشی ØŒ تاریخ عالم آرای عباسی ØŒ چاپ Ù…Øمداسماعیل رضوانی ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ Ø› امین اØمد رازی ØŒ تذکرة Ù‡Ùت اقلیم ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا طاهری (Øسرت )ØŒ تهران ١٣٧٨ Ø´ Ø› ابوالقاسم بن ابی Øامد انصاری کازرونی ØŒ مرقوم پنجم کتاب سلّم السّموات : در Ø´Ø±Ø Ø§Øوال شعرا Ùˆ چکامه سرایان Ùˆ دانشمندان ØŒ چاپ ÛŒØیی قریب ØŒ تهران ١٣٤٠ Ø´ Ø› خوانساری Ø› صادق صادقی اÙشار، تذکرة مجمع الخواص ØŒ ترجمة عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٢٧ Ø´ Ø› اØمدبن Øسین منشی قمی ØŒ خلاصة التواریخ ØŒ چاپ اØسان اشراقی ØŒ تهران ١٣٥٩Ù€١٣٦٣ Ø´ .
/ Ù…ÙÙ†ÛŒ ' علی نژاد /