بهادرشاه گُجَراتی ، سلطانِ گُجَرات (٩٣٢ـ٩٤٣) و دومین فرزند مظفرشاه دوم (٩١٧ـ٩٣٢). او که با برادر بزرگتر خود سکندر روابط خوبی نداشت ، در ٩٣١ گجرات را ترک گفت و از راه چتور و میوات ( مِوار ؟ ) به درگاه ابراهیم لودی ، سلطان دهلی ، رفت و شاهد نبرد وی با بابُرشاه مغول در پانیپَت شد.

بهادرشاه با شنیدن خبر درگذشت پدر و جلوس سکندر بر تخت سلطنت ، به گجرات شتافت و در چتور از خبر قتل سکندر به دست عمادالملکِ خوش قدم اطلاع یافت ؛ و چون بزرگان مسلمان گجرات از او حمایت کردند، در ٢٦رمضان ٩٣٢ در اَنْهَلْواره ـ پَتَّن ، خود را پادشاه خواند.

بهادرشاه آخرین سلطان قدرتمند گجرات مستقل بود. در ٩٣٥ با همدستی محمد دوم ، سلطانِ خاندیش ، و علاءالدین عمادالملک ، فرمانروای بِرار، بر احمدنَگَر که سلطان آن برهان نظام شاه بود، تاخت و در ٩٣٦ آن را به تصرف درآورد. چنین می نماید که نظام شاه به فرمانروایی سلطان گجرات ، دست کم تا ٩٣٨ـ٩٣٩، گردن نهاده بوده ، اما روایات تواریخ عربی و فارسی دربارة اینکه او به نام سلطانِ گجرات خطبه خوانده و سکه زده است ، به دلیل پیدا نشدن سکه هایی از آن قبیل ، قابل تأیید نیست .

در ٩٣٧، بهادرشاه به محمود دوم در مالوه تاخت و مَنْدو را گرفت . در ٩٣٨، استحکامات اُجَّین و بهیلسا و رایسین را که به راجپوتها تعلق داشت ، متصرف شد و رئیس استحکامات موسوم به سلهادی را دستگیر کرد. نیروهای گجراتی در دومین حملة خود در رمضان ٩٤١ به تصرف چتور نایل آمدند؛ لیکن در پاییز همان سال ، آتش جنگ میان بهادرشاه و همایون مغول شعله ور شد و بهادرشاه افغانان لودی و محمدزمان میرزا، داماد بابُر را، که از بازداشتگاه همایون در قلعة بَیانه گریخته بودند پناه داد. بهادرشاه که به دست مغولها در مَنْدَسور و مَنْدو مغلوب شده و مقادیر کلانی از گنجینة او با سقوط چامپانیر در صفر ٩٤٢ به دست همایون افتاده بود از پرتغالیها استمداد کرد.

پرتغالیها که به فرماندهی نونودا کونها ، حاکم گوآ ، در ٩٣٧ در حمله به دیو شکست خورده بودند، در جمادی الا´خرة ٩٤١، با دادن وعدة یاری به بهادرشاه در پیکار او با مغولها، بسین را تصرف کردند و در ربیع الثانی ٩٤٢، این امتیاز را هم به دست آوردند که در دیو، که بهادرشاه به آنجا پناه برده بود، قلعه ای بسازند. یاری ظاهری پرتغالیها به سلطانِ گجرات ، همایون شاه را از تصرف احمدنگر، پایتخت بهادرشاه ، بازنداشت .

عقب نشینی همایون از گجرات در ٩٤٢، به قصد مقابله با تهدید شیرخان ، فرصت مناسبی برای بهادرشاه فراهم آورد تا بیشتر متصرفات خود را از چنگ نیروهای مغول ، که در این هنگام دستخوش نفاق و پراکندگی و دلسردی شده بودند، به درآورد. آنگاه بهادرشاه درصدد برآمد تا امتیازاتی را که در دیو به پرتغالیها داده بود، بازستاند. در سوم رمضان ٩٤٣، بهادرشاه ، در محیطی آکنده از بی اعتمادی و بدگمانی متقابل ، جسورانه با نُونوداکونها، در رزمناو قرارگاه او در آبهای دیو، دیدار کرد و در حینی که بر اثر احساس خطر سراسیمه به ساحل بازمی گشت ، به دست سربازان پرتغالی که تعقیبش می کردند کشته شد.

منابع :
(١) ابوتراب ولی ، تاریخ گجرات ، چاپ راس ، کلکته ١٩٠٩، ص ١ـ ٣٥؛
عبدالله محمدبن عمر الغ خانی ، ظفرالواله بمظفّر و آله ،

(٢) چاپ راس ، لندن ١٩١٠ـ١٩٢٨؛
(٣) ج ٣، فهرست ، ص سی و چهار؛
(٤) علی بن عزیزالله طباطبا، برهان مآثر ، دهلی ١٣٥٥/١٩٣٦، ص ٢٧٠ـ٢٨١؛
(٥) ابوالفضل بن مبارک علامی ، اکبرنامه ، کلکته ١٨٧٧ـ١٨٨٦، ج ١، ص ١٢٦ـ١٤٦؛
(٦) محمد قاسم بن غلامعلی فرشته ، گلشن ابراهیمی ، چاپ سنگی بمبئی ١٨٣٢، ج ٢، ص ٢٠٣ـ٢١١، ٤١٦ـ٤١٧، ٤٢٠ـ٤٤٣؛
(٧) اسکندربن محمد منجو، مرآت سکندری ، چاپ سنگی بمبئی ١٨٩٠، ص ١٨٨ـ٢٥٩؛
(٨) نظام الدین احمد هروی ، طبقات اکبری ، ج ٣، کلکته ١٩٣٥، ص ١٩٣ـ٢٣٤؛

(٩) Joa ¦o de Barros, Decadas da Sua Asia , Lisbon ١٧٧٧-١٧٧٨, index, under Badur Chan ou Solta ¦o Badur, ٢٦;
(١٠) Bombay Gazetteer (Gudjara ¦t) I, Ë, Bombay, ١٨٩٦ ٣٤٧ ff.;
(١١) Ferna ¦o Lopez de Castanheda, Historia da descombrimento e conquista da India pelos Portuguezes , Lisbon ١٨٣٣, BK. VIII, Chs. XXIX-XXXIII, ٦٩-٨٥, IXXII, ١٨٠, XXXXIIII, ٢٠٤, XCIII-CII, ٢٢٥-٢٤٦, CXXI, ٢٨٥, CLI â-CLIIII, ٣٤٩- ٣٥٧, CLXIIII-CLXV, ٣٨٤-٣٩٠;
(١٢) M.S. Commissariat, History of Gujarat , I, ١٩٣٨;
(١٣) Gaspar Correa, Lendas da India , Lisbon ١٨٥٨-١٨٦٤, index, ١٠ under Badur (Sulta ¦o, rei de Cambaya);
(١٤) Diogo de Couto, Da Asia , Lisbon ١٧٧٩- ١٧٨٨, index under Badur (Solta ¦o), ٤٧;
(١٥) H ¤a ¦djd ¢j ¦âKhal ¦âfa, Tuh ¤fat al-Kiba ¦r fi Asfa ¦r al-Bih ¤a ¦r , tr. J. Mitchell, London ١٨٣١, ٦٥-٦٦;

در بارة سفیری که او در معیت برهان بیگ امیرلودی به استانبول فرستاد

(١٦) J. von Hammer-Purgstall, Geschichte des Osmanischen Reiches , ٢ nd ed. Pest ١٨٤٠.

/ هاردی ( د. اسلام ) /