حضرت بال ، مهم‌ترین مركز عبادى و زیارتگاه مسلمانان در كشمیر و محل نگهدارى تار مویى منسوب به حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم. درگاه حضرت بال در كرانه غربى دریاچه دل در سرینگر واقع است (اسحاق‌خان، ص ١٧٢، ١٧٤).

تقدس متعلقات اولیا و بزرگان دینى در كشمیر سابقه‌اى دیرین دارد. مثلاً، هیوئن تسانگ (قرن اول/ هفتم) از دندان بودا كه نزد راهبان بودایى در كشمیر محترم بوده، سخن گفته است (رجوع کنید به همان، ص ١٧٦، پانویس ١٦). پیشینه انتقال تار موى منسوب به پیامبر از مدینه به هند به اوایل قرن یازدهم می‌رسد، چنان‌كه به گفته فرشته (ج ٢، ص ٨٩ـ٩٠)، در ١٠٠٥ در دوره ابراهیم عادلشاه دوم، میرمحمد صالح همدانى چند رشته موى پیامبر را از مدینه به بیجاپور آورد كه بسیار مورد توجه سلطان قرار گرفت.

در دوران شاه‌جهان (حك: ١٠٣٧ـ١٠٦٨) نیز یكى از خادمان حرم پیامبر، به نام سید عبداللّه بیجاپورى، تار مویى منسوب به آن حضرت را از عربستان به شهر بیجاپور هند بُرد. درباره صحت انتساب این تار مو به پیامبر و تاریخ دقیق ورود آن به بیجاپور، اطلاعات متناقضى در دست است. در ١١١١، در زمان حكومت اورنگ‌زیب، بازرگانى كشمیرى به نام خواجه نورالدین ایشبارى این تار مو (معروف به موى مقدّس) را خرید، اما هنگام بازگشت به زادگاهش درگذشت و موى مقدّس به همراه جسد وى به سرینگر برده شد (كهویهامى، حصه ١، ص ٣٠٢؛ اسحاق‌خان، ص ١٧٤). تار مو ابتدا در خانقاه نقشبندیه در سرینگر به نمایش عموم گذاشته شد، اما چون خانقاه گنجایش جمعیت زیادِ بازدیدكننده را نداشت به دستور حاكم مغول كشمیر، فاضل‌خان، و به‌ توصیه اعیان شهر، تار مو را به باغ صادق‌آباد منتقل كردند و عمارت این باغ براى زیارت «موى شریف» وقف شد و حضرت بال نام گرفت. بال در زبان كشمیرى به‌معناى «كنار آب» است و چون این مكان بر كرانه دریاچه دل قرار گرفته است، شاید وجه تسمیه آن ازاین‌رو باشد. از طرفى، بال در این زبان به معناى مو نیز هست (رجوع کنید به كهویهامى، حصه ١، ص ٣٠٢ـ٣٠٣ و پانویس ٩٧٥؛ اسحاق‌خان، همانجا؛ گوهر، ص ٢٤، ٢٧، ٣٥؛ اسكوفیلد، ص ٢٢؛ براى دیگر معانى بال رجوع کنید به گوهر، ص ١٥).

معمارى اولیه عمارت صادق‌خان معروف به صادق‌آباد ــكه به گفته كهویهامى (حصه ١، ص ٣٠٣ و پانویس ٩٧٧) در ١٠٣٣ ساخته شده است ــ تركیبى از معمارى مغولى و كشمیرى بود (گوهر، ص ٢٢٩) كه با آوردن موى مقدّس به این مكان، وسعت پیدا كرد و در مغرب آن مسجد و در مشرق آن خانقاه بزرگى ساخته شد (كهویهامى، حصه ١، ص ٣٠١ـ٣٠٢). حضرت بال از ١٣٢٢ش/١٩٤٣ تحت نظارت اوقاف اسلامیه قرار دارد (اسحاق‌خان، ص ١٨١ و پانویس ٣٣؛ گوهر، ص ٢٥٥). بناى كنونى تمامآ از سنگ مرمر سفید ساخته شده و طرحى از مسجد پیامبر در مدینه است (گوهر، ص٢٣٠). به دستور شیخ‌عبداللّه، نخست‌وزیر وقت، در ١٣٤٧ش/١٩٦٨ اوقاف اسلامیه ساخت این بنا را در مكان ساختمان پیشین آغاز كرد (همانجا).

موى منسوب به رسول اكرم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در صندوقى شیشه‌اى نگهدارى می‌شود و هر ساله در سالروز میلاد پیامبر و معراج وى و چند مناسبت دیگر در معرض بازدید و زیارت جمعیت انبوهى قرار می‌گیرد كه از سراسر كشمیر با این هدف به سرینگر می‌آیند (اسحاق‌خان، ص ١٧٢ـ١٧٣؛ گوهر، ص ٥٣). شخصى با منصب «نشان‌ده» مسئولیت به نمایش گذاشتن موى مقدّس را برعهده دارد (رجوع کنید به گوهر، ص ٢٧). مراسم نشان دادن مو، كه باشكوه تمام برپا می‌شود، مناسبات اجتماعى و اقتصادى گسترده‌اى میان روستانشینان و شهرنشینان مسلمان كشمیرى و نیز مردم شهرها با یكدیگر ایجاد كرده است. به هنگام برپایى این مراسم و در بیرون حضرت بال، بازارهاى دوره‌اى تشكیل می‌شود و براى بازرگانان و صنعت‌گران فرصتى فراهم می‌گردد تا كالاهاى خویش را عرضه كنند (اسحاق‌خان، ص١٨٠). زیارت‌كنندگان حضرت بال و موى مقدّس، رفع حوائج گوناگون خویش (چون درمان بیماریها، بچه‌دار شدن، طول عمر، و محافظت در برابر سیل و قحطى و بلایاى دیگر) را خواستارند و نذرها و هدایایى نیز براى تحقق خواستهایشان به این درگاه* تقدیم می‌كنند (همان، ص ١٧٨). امروزه مردم براى تبرك، به دست و بدن و حتى لباس كسانى كه موى مقدّس را به نمایش می‌گذارند دست می‌كشند (همان، ص ١٧٩).

حضرت بال از منظر مسلمانان كشمیرى حلقه اتصال حیات روحانى پیامبر با پیروان اوست (همان، ص ١٧٥). ارج و اهمیت این یادگار در میان مسلمانان كشمیر در اشعار و ترانه‌هاى محلى آنها هویداست و زیارت حضرت بال با زیارت مسجدالنبى در مدینه قابل قیاس دانسته شده است. این درگاه را مدینه ثانى نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به دیدمرى، ص ٤٢٣؛ اسحاق‌خان، ص ١٧٥، ١٧٧؛ گوهر، ص ٢٧ـ٣١، ٢٣٧ـ٢٤٦).

موى مقدّس در ٦ دى ١٣٤٢/ ٢٦ دسامبر ١٩٦٣ مفقود گردید و نُه روز بعد ادعا شد كه تار مو به حضرت بال بازگردانده شده است. به گفته اسحاق‌خان (ص ١٨٤ـ١٨٥) كسى از اسرار این حادثه به ‌درستى آگاهى ندارد. اغتشاشها و ناآرامیهایى كه در آن چند روز، همه كشمیر و برخى شهرهاى هند را فراگرفت، نشان‌دهنده اهمیت موى مقدّس در حیات سیاسى و اجتماعى مسلمانان كشمیر است (براى آگاهى بیشتر درباره جزئیات این حادثه و پیامدهاى آن رجوع کنید به همانجا؛ اكبر، ص ١٥٧، ١٦٣ـ١٦٤؛ نیز رجوع کنید به كشمیر*).

منابع :
(١) محمداعظم‌بن خیرالدین دیدمرى، واقعات كشمیر، ترجمه ظهور شهداد اظهر، سرینگر ٢٠٠٣؛
(٢) محمدقاسم‌بن غلامعلى فرشته، تاریخ فرشته (گلشن ابراهیمى)، (لكهنو): مطبع منشى نولكشور، (بی‌تا.)؛
(٣) غلامحسن كهویهامى، تاریخ حسن، حصه ١، سرینگر [? ١٩٥٤[؛

(٤) M.J. Akbar, Kashmir: behind the vale, New Delhi ٢٠٠٢;
(٥) G.N. Gauhar, Hazratbal: the central stage of Kashmir politics, New Delhi ١٩٩٨;
(٦) Muhammad Ishaq Khan, " The significance of the dargah of Hazratbal in the socio- religious and political life of Kashmiri Muslims", in Muslim shrines in India: their character, history and significance, ed. Christian W. Troll, New Delhi: Oxford University Press, ٢٠٠٤;
(٧) Victoria Schofield, Kashmir in the crossfire, London ١٩٩٦.

/ فاطمه رحیمى /

تصاویر این مدخل:
زیارتگاه حضرت بال منبع: www.islam-west.com ١٨.mar.٢٠٠٩