حدودالشَّمالیه ، استانى به مركزیت شهر عَرعَر در عربستان سعودى. استان حدودالشمالیه در شمال عربستان سعودى قرار دارد. از شمال مجاور عراق و بخشى از اردن است. استان شرقیه در مشرق، استانهاى ریاض، قصیم و حائل در جنوب و استان جوف در بخشى از جنوب و مغرب آن قرار دارند. این استان، چند شهر مهم دارد، مانند رفحا و عویقیله در مشرق، طریف در شمال غربى و شهر جدید عرعر نزدیك مرز عراق (رجوع کنید به اطلس المملكة العربیة السعودیة، ص ١٤ـ١٥؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه ٣٥).

حدودالشمالیه در دشتى معروف به وِدْیان (یا حجره)، در ارتفاعى میان ٤٠٠ تا ٥٦٠ متر از سطح دریا، میان دو صحراى بادیةالشام* در شمال و نَفُود* بزرگ در جنوب گسترده است. چند عارضه مهم طبیعى دارد، مانند صحارى داغ حَماد و حَرّه در مغرب و بیابانهاى شنى دهناء و خُبّ صحّه در مشرق (رجوع کنید به شریف، ص ٨١؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا). نام ودیان به دلیل كثرت وادى در این دشت، به آن اطلاق شده و در میان وادیهاى بسیارِ استان، كه جهت جنوب‌غربى ـ شمال‌شرقى دارند، وادیهاى اباغور، حور، عرعر، حامر، ابیض و میره، به ترتیب از مشرق به مغرب، مهم‌ترند (رجوع کنید به الموسوعة العربیة العالمیة، ج ٩، ص ٩٥؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجا).

حدودالشمالیه از لحاظ كشاورزى با محدودیتهاى طبیعى روبه‌روست و تنها گندم، جو و میوه به میزان اندك در آن تولید می‌شود. این استان به جز پنج نیروگاه كوچك تولید برق، صنایع درخور توجهى ندارد، اما مهم‌ترین معادن فسفات عربستان در این استان است و خط لوله نفت عربستان، كه نفت خلیج‌فارس را به دریاى مدیترانه می‌رساند، از این استان می‌گذرد (صلیع، ص ٥٨٩؛ اطلس‌المملكة العربیة السعودیة، ص ٧٣، ١٢١، ١٨٢). جمعیت این استان در آمار ١٣٧٨ ش/١٩٩٩، حدود ٠٠٠، ٢٣٧ تن بوده است كه از این تعداد حدود ٠٠٠، ٢٦ تن غیر سعودى بوده‌اند (المملكة العربیة السعودیة، ش ٣٥، ص ٥٠١).

شهر عرعر در ارتفاع ٥٣٠ مترى از سطح دریا در دشت ودیان قرار دارد. وادى عرعر از جنوب تا شمال شهر كشیده شده و وادى هُیتمى در شمال شهر است. براساس ایستگاه هواشناسى عرعر، میانگین بیشترین دماى سالیانه آن ْ٧ر٣٠، میانگین كمترین آن ْ٥ر٣، و میزان باران سالیانه آن ٤ر٣٤ میلیمتر است (همان، ش ٣٥، ص ٢٩ـ٣٦؛ الموسوعة العربیةالعالمیة، ج ٩، ص ٩٦؛ اطلس المملكة العربیة السعودیة، ص ٤٧ـ٤٨). عرعر و شهرهاى استان با شهرهاى مهم و مركزى عربستان، فاصله بسیار دارند و از طریق دومةالجندل با مدینه و مكه مرتبط‌اند. فاصله شهر عرعر با مكه حدود ٥٠٠، ١ كیلومتر، با مدینه حدود ٠٨٠، ١ كیلومتر و با ریاض حدود ٠٥٠ ، ١ كیلومتر است (المملكةالعربیةالسعودیة، ش ٣٥، ص ٣٣٤). شهر عرعر داراى فرودگاه كوچكى است كه بیشتر با ریاض ارتباط دارد (رجوع کنید به اطلس ‌المملكة العربیه ‌السعودیة، ص ١٤٢). این شهر با جمعیتى بالغ بر ٠٠٠، ١٠٨ تن، در ١٣٧١ش/ ١٩٩٢ پرجمعیت‌ترین شهر استان بوده است. پس از آن، طریف با حدود ٠٠٠، ٣٢ تن و رفحا با حدود ٣٠،٠٠٠ تن بیشترین جمعیت را در میان شهرهاى استان دارند (همان، ص ١٤؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به شریف، ج ١، ص ١٧٧). شهر مربع شكل عرعر، گسترش یافته و داراى چند محله مانند خالدیه، عزیزیه، محمدیه و فیصلیه و چند پارك است (رجوع کنید به الموسوعة العربیة العالمیة، ج ٩، ص ٩٦؛ اطلس المملكةالعربیة السعودیة، ص ١٧٠).

عرعر، كه به سبب كثرت درختان عرعر در منطقه به این نام معروف شده (الموسوعة العربیة العالمیة، ج ٩، ص ٩٥)، در مشرق آبادى قدیمى بَدَنه (متعلق به دوره آشوریان) احداث شده است (رجوع کنید به ابوخلیل، ص ١٧، نقشه؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه ٣٥). سابقه شهر عرعر و شهرهاى پیرامون در پیش از اسلام و اوایل دوره اسلامى چندان روشن نیست. این شهر، كه قبل از اسلام در محدوده قبایل لخم و غسّانیان قرار داشت، در ایام حكومت ابوبكر در قلمرو اسلامى قرار گرفت (رجوع کنید به ابوخلیل، ص ٢٩، نقشه، ص ٤٤، نقشه). ابن‌حائك در سده چهارم (ص٢٩٤) از وادى عرعر متعلق به قبیله طىّ نام‌برده است. در دوره اسلامى، چون شهرها و قلاع مهم منطقه، مانند عَقَبه و زُبالَه، كه در مسیر مراكز اصلى جزیرةالعرب (مكه و مدینه) و بین‌النهرین (بغداد، بصره و كوفه) و در مسیر قافله‌هاى حج و تجارت عراق به حجاز قرار داشتند، اهمیت یافتند؛ از این‌رو، بسیارى از مؤلفان قدیم در ذكر راههاى میان بصره یا بغداد به حجاز، بدون اشاره به عرعر، از این شهرها و قلاع نام برده‌اند كه نشان می‌دهد عرعر از آنها كم‌اهمیت‌تر بوده است (براى نمونه رجوع کنید به حربى، ص ٢٨١ـ٢٨٦؛ اصفهانى، ص ٣٣٣ـ٣٣٩؛ مقدسى، ص ٢٥٣ـ٢٥٤؛ نیز رجوع کنید به >اطلس تاریخى اسلام<، ص ٢٢).

در سده پنجم، ناصرخسرو (ص ٦١) در سفرش از بیت‌المقدس به مكه، به جایى پردرخت با آب روان اشاره كرده كه عرعر نامیده می‌شده است. در اینكه محل موردنظر ناصرخسرو عرعر كنونى بوده است، تردید هست، زیرا مسیر شمالى ـ جنوبى بیت‌المقدس به مكه، از شمال‌غربى جزیرةالعرب می‌گذرد. در سده هفتم، مطالب یاقوت حموى (ذیل «زبالة»، «عرعر») درباره زباله و عرعر نشان می‌دهد كه این دو در میان منازل عراق ـ حجاز اهمیت بیشترى داشته‌اند. پس از آن، تا سده چهاردهم اطلاع كمى از عرعر و شهرهاى حدودالشمالیه در دست است.

در برخى تقسیمات سده چهاردهم عربستان، حدودالشمالیه و عرعر جزو نجد به شمار می‌رفتند و آنچه ملحقات شمالى حائل* نامیده می‌شد، بر حدودالشمالیه دلالت داشت (رجوع کنید به حافظ وهبه، ص ٤٥؛ كحاله، ص ١٢٤، پانویس ١). در زمان تعیین مرزهاى شمالى عربستان سعودى (در محدوده حدودالشمالیه) با عراق و اردن، در دهه‌هاى ١٣٠٠ و ١٣١٠ش/١٩٢٠ و ١٩٣٠ منازعاتى روى داد كه به تغییر مرزهاى بین‌المللى این استان انجامید (رجوع کنید به صالح، ص ١٤٨،١٥٠؛ نیز رجوع کنید به الاطلس التاریخى للمملكة العربیة السعودیة، ص ٢١٠ـ٢١١، نقشه). در ١٣١٤ش/ ١٩٣٥، عرعر و توابع آن جزو استانهاى حائل و مكه ذكر شدند و در دهه ١٣٣٠ش/١٩٥٠ تابع استان مستقل حدودالشمالیه گردیدند. حدودالشمالیه در ١٣٥٢ش/ ١٩٧٤، با شانزده منطقه ادارى،٠٠٠، ١٢٩تن جمعیت داشت (رجوع کنید به صالح، ص ١٧٣ـ١٧٤، ١٧٧). امروزه حدودالشمالیه (و عرعر) از دورترین نواحى ادارى عربستان نسبت‌به كانونهاى مهم سیاسى مذهبى این كشور است.

منابع :
(١) ابن‌حائك، صفة جزیرة العرب، چاپ محمدبن على أكوع، بغداد ١٩٨٩؛
(٢) شوقى ابوخلیل، اطلس التاریخ العربى الاسلامى، بیروت ١٤٢٣/ ٢٠٠٢؛
(٣) حسن‌بن عبداللّه اصفهانى، بلادالعرب، چاپ حمد جاسر و صالح على، ریاض ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(٤) الاطلس التاریخى للمملكة العربیة السعودیة، ریاض: دارة الملك عبدالعزیز، ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(٥) اطلس المملكة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٦) حافظ وهبه، جزیرةالعرب فى القرن العشرین، (قاهره ?١٣٧٥/ ١٩٥٦)؛
(٧) ابراهیم‌بن اسحاق حربى، كتاب المناسك و اماكن طرق الحج و معالم الجزیرة، چاپ حمد جاسر، ریاض ١٤٠١/١٩٨١؛
(٨) عبدالرحمان شریف، جغرافیة المملكة العربیة السعودیة، ج ١، ریاض ١٤٢٧/٢٠٠٦؛
(٩) ناصر صالح، «الجغرافیا السیاسیة للمملكة العربیة السعودیة»، در الموسوعة الجغرافیة للعالم الاسلامى، ج ٣، قسم ١، ریاض: جامعة الامام محمدبن سعود الاسلامیة، ١٤١٩/١٩٩٩؛
(١٠) عبداللّه صلیع، «الصناعة»، در همان، ج ٣، قسم ٢، ریاض: جامعة الامام محمدبن سعودالاسلامیة، ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(١١) عمررضا كحاله، جغرافیة شبه‌جزیرة العرب، چاپ احمدعلى، مكه ١٣٨٤/١٩٦٤؛
(١٢) مقدسى؛
(١٣) المملكة العربیة السعودیة، وزارة التخطیط. مصلحة الاحصاءات العامة، الكتاب الاحصائى السنوى، ش ٣٥، (ریاض) ١٤١٩/١٩٩٩؛
(١٤) الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ١٤١٩/١٩٩٩؛
(١٥) ناصرخسرو، سفرنامه حكیم ناصرخسرو قبادیانى مروزى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٦) یاقوت حموى؛

(١٧) An Historical atlas of Islam, ed. William C. Brice, Leiden: Brill, ١٩٨١;
(١٨) The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥.

/ وحید ریاحى /