ثُمالی ، ابوحمزه ثابت بن دینار ، مشهور به ابوحمزه ثمالی و ابن ابی صفیه ، راوی ، محدّث و مفسر امامی قرن دوم و از اصحاب امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم السلام . سال تولد وی دقیقاً معلوم نیست اما با توجه به اینکه از زاذان کِنْدی (متوفی ٨٢) روایت نقل کرده است ، باید پیش از ٨٢ به دنیا آمده باشد ( رجوع کنید به مِزّی ، ج ٤، ص ٣٥٨).

ابوحمزه اهل کوفه بود (عقیلی مکی ، سفر اول ، ص ١٧٢؛ نجاشی ، ص ١١٥). آل مُهَلَّب او را از موالی خود می دانستند اما نجاشی (همانجا) این ادعا را رد کرده است . ابن بابویه (١٤٠١، ج ٤، مشیخه ، ص ٣٦) او را از قبیلة طی و تیرة بنوثُعَل دانسته و دلیل شهرت ابوحمزه را به ثمالی سکونت وی در محلة اقامت قبیلة ثُماله از تیرة اَزْد ذکر کرده است . ابوحمزه در کوفه با زیدبن علی مراوده داشته ( رجوع کنید به ابن طاووس ، ص ١٤٠) و شاهد دعوت و شهادت او در کوفه بوده است (طوسی ، ١٤٠١، ج ٦، ص ٣٧). سه فرزند ابوحمزه ، یعنی حمزه و نوح و منصور، نیز در قیام زیدبن علی کشته شدند (نجاشی ، همانجا).

سال وفات ابوحمزه ١٥٠ ذکر شده است ( رجوع کنید به ابن بابویه ، ١٤٠١؛ نجاشی ، همانجاها) اما به دلیل روایت حسن بن محبوب (١٤٩ـ٢٢٤) از او، تاریخ وفاتش باید بعد از ١٥٠ باشد ( رجوع کنید بهکلینی ، ج ١، ص ٨٨، ٣٦٨، ج ٢، ص ٨١، ١٨٨). در باب تاریخ وفات ابوحمزه اقوال دیگری هم وجود دارد که منشأ آنها تصحیفاتی است که در کتابهای حدیثی و رجالی رخ داده است (ابوحمزه ثمالی ، مقدمة حرزالدین ، ص ١٧). یعقوبی (ج ٢، ص ٣٦٢ـ٣٦٣،٣٩٠ـ٣٩١) ابوحمزه را از فقهای کوفه شمرده است و کشی (ص ٢٠٢ـ٢٠٣) و نجاشی (ص ١١٥) در باب منزلت والای وی روایاتی نقل کرده اند. دو روایت در ذم ابوحمزه نیز در رجال کشی (ص ٢٠١) آمده است که از دیدگاه خوئی (ج ٣، ص ٣٨٩ـ٣٩٠) اشکالات سندی دارند. ابوحمزه شیوخ و راویان بسیاری دارد. مزّی (ج ٤، ص ٣٥٨) و خوئی (ج ٢١، ص ١٣٥) فهرستی آورده اند شامل کسانی که ثمالی از آنها روایت کرده و کسانی که از ثمالی حدیث نقل کرده اند. اگر چه غالباً اهل سنّت وی را قدح و تضعیف کرده اند ( رجوع کنید به ابن عدی ، ج ٢، ص ٥٢٠)، حاکم نیشابوری در المستدرک (ج ٢، ص ٤٧٤، ج ٤، ص ٢٢٢) از ابوحمزه حدیث نقل کرده و حکم به صحت آنها داده و در خطبة کتاب (ج ١، ص ٢ـ٣) به وثاقت جمیعِ راویانی که در طرق حدیثی او وارد شده اند، تصریح کرده است .

نجاشی (ص ١١٥ـ١١٦) از آثار ابوحمزه به تفسیرالقرآن ، کتاب النوادر و رسالة الحقوق عن علی بن الحسین علیه السلام اشاره کرده است ، طریق و متن متداول تفسیرِ ابوحمزه در میان امامیه ، به روایت ابوبکر محمدبن عمر جِعابی از ابوسهل عمروبن حمدان در محرّم ٣٠٧، از سلیمان بن اسحاق مُهَلَّبی است و سلیمان بن اسحاق در ٢٦٧ در بصره ، تفسیر ابوحمزه را از طریق عموی خود، ابوعمرو عبدربه مهلَّبی ، از ابوحمزه روایت کرده است (نجاشی ، همانجا). عبداللّه بن حمزه منصورباللّه (متوفی ٦١٤؛ ص ١٥٣ـ١٥٤) ضمن اشاره به این طریق روایت تفسیر ابوحمزه ، به تفاوت متن این روایت با تحریری از تفسیر که میان اهل سنّت رواج داشته ، اشاره کرده و چند نقل از تحریری را که به روایت جعابی است ، آورده است . ظاهراً احمدبن محمد ثعلبی (متوفی ٤٢٧) که در تألیف تفسیر خود، الکشف والبیان ، از تفسیر ابوحمزه استفاده کرده (ج ١، ص ٨٢)، از همین تحریر بهره برده است ( رجوع کنید به سزگین ، ج ١، جزء ٣، ص ٢٧٣). متن تفسیر ابوحمزه تا قرن ششم باقی بوده است . طبرسی در مجمع البیان (برای نمونه رجوع کنید به ج ٣، ١٥٠، ١٥٢) و ابن شهرآشوب (متوفی ٥٨٨) در مناقب آل ابی طالب (برای نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ١١، ٧٠، ج ٢، ص ٧١، ج ٣، ص ٦١) از این تفسیر، روایاتی نقل کرده اند. عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین ، روایات منقول از ابوحمزه را ــ که صبغة تفسیری داشته یا در منابع به نقل آنها از تفسیر ابوحمزه اشاره شده ــ در کتابی با عنوان تفسیرالقرآن الکریم لابی حمزة بن ثابت بن دینارالثمالی گردآوری کرده است (قم ١٣٧٨ ش ). در تفسیر ابوحمزه ، بر خلاف تفاسیر مأثور دیگر، احادیث مرسل کمتری دیده می شود. ابوحمزه به اسباب نزول توجه داشته و ضمن توجه به فضائل اهل بیت علیهم السلام ، از شیوة تفسیر قرآن به قرآن استفاده کرده و به اجتهاد و قرائت و لغت و نحو و نقل آرای مختلف در معنای آیات اهتمام ویژه داشته است ( رجوع کنید به مقدمة حرزالدین ، ص ٦٠ـ٦٦).

ابوحمزه از برخی امامان دعاهای متعددی تعلیم گرفته است ( رجوع کنید به کلینی ، ج ٢، ص ٥٤٠ ـ٥٤١، ٥٥٦، ٥٦٨). شیخ طوسی در مصباح المتهجّد (ص ٥٨٢ ـ٦٠٤)، به نقل از ابوحمزه ، دعایی از امام زین العابدین علیه السلام آورده است . این دعا که در سحرهای ماه رمضان خوانده می شود، به دعای ابوحمزة ثمالی مشهور است و شروحی نیز بر آن نوشته شده است ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ١٣، ص ٢٤٦). این دعای نسبتاً طولانی مضامین اخلاقی و عرفانی والایی دارد و خواندن آن در بین شیعیان متداول است .

نجاشی (ص ١١٦) از دیگر آثار ثمالی ، به کتاب النوادر به روایت حسن بن محبوب از ابوحمزه اشاره کرده و طریق خود را در نقل این کتاب آورده است . شیخ طوسی (١٤٢٠، ص ١٠٥) نیز در کنار کتابی به نام کتاب الزهد از کتاب النوادر سخن گفته و طریق خود را در روایتِ این دو کتاب به روایت حُمَیْدبن زیاد (متوفی ٣١٠) از ابوجعفر محمدبن عیاش بن عیسی از ابوحمزه آورده است .

اثرِ دیگر ابوحمزه ، چنانکه گفته شد، رسالة الحقوق عن علی بن الحسین علیه السلام است . متن این رساله با تغییرات اندکی در دو تحریر، یکی به روایت ابن بابویه (١٣٦٢ ش ، ص ٣٦٨ـ ٣٧٥؛
همو، ١٤٠١، ج ٢، ص ٣٧٦ـ٣٨١) و دیگری به روایت ابن شُعْبَة حَرّانی (قرن چهارم )، در کتاب تحف العقول (ص ٢٥٥ـ٢٧٢) باقی مانده است . عباس علی موسوی متن این رساله را بر اساس متن تحف العقول با عنوان رسالة الحقوق (بیروت ١٤١٢) شرح کرده است .

عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین ، مجموعة روایات فقهی منقول از ابوحمزه را گرد آورده و بر اساس ابواب فقهی در کتاب مسند ابی حمزه ثابت بن دینارالثمالی (قم ١٤٢٠) به چاپ رسانده است . در منابع ، در بین آثار ابوحمزه ، به تألیف مسند اشاره ای نشده و تنها شیخ طوسی (١٤٢٠، ص ١٠٥) از تألیف اثری به نام کتاب یاد کرده که ظاهراً مقصود وی از این عنوان ، اصل * (یکی از اصول اربعمائه ) است . شیخ طوسی (١٤٢٠، همانجا) دو طریق در روایت کتاب ( اصل ) ابوحمزه یاد کرده است : نخست به روایت جماعتی از عالمان امامیه از شیخ صدوق به روایت پدر صدوق و محمدبن حسن بن ولید (متوفی ٣٤٣) و موسی بن متوکل از سعدبن عبداللّه اشعری (متوفی ٢٩٩ یا ٣٠١) و عبداللّه بن جعفر حِمْیَری از احمدبن محمدبن عیسی از حسن بن محبوب از ابوحمزه و دوم از طریق احمدبن عَبْدون (متوفی ٤٢٣)، از ابوطالب عبیداللّه بن احمد انباری (متوفی ٣٥٦)، از حمیدبن زیاد که وی نیز این کتاب را به روایت یونس بن علی عطار از ابوحمزه نقل کرده است . تشابه سندی

این طریق با طریق کتابُ المِراح حسن بن محبوب دلالت دارد

بر اینکه حسن بن محبوب روایاتی از این کتاب را در کتاب المراح خود نقل کرده است ( رجوع کنید به طوسی ، ١٤٢٠، ص ١٢٣). شیخ طوسی (١٣٨١، ص ٥١٧؛
همو، ١٤٢٠، ص ١٠٥) در شرح حال یونس بن علی عطار گفته است که حمیدبن زیاد، کتاب ابوحمزه را از طریق وی روایت کرده ، اما به نظر می رسد که این روایت با واسطه بوده ، زیرا عطار از جمله مشایخ

حمیدبن زیاد بوده است ( رجوع کنید بههمو، ١٤٢٠، ص ١٢٣، ٤٨٢) و به سبب اختلاف طبقة حدیثی ، وی نباید راوی مستقیم از ابوحمزه باشد.

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن بابویه ، الامالی ، قم ١٣٦٢ ش ؛
(٣) همو، کتاب من لایحضره الفقیه ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٤) ابن شعبه ، تحف العقول عن آل الرسول ، چاپ علی اکبر غفاری ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(٥) ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابی طالب ، چاپ هاشم رسولی محلاتی ، قم ( بی تا. ) ؛
(٦) ابن طاووس ، فرحة الغری فی تعیین قبرامیرالمؤمنین علی علیه السلام ، چاپ تحسین آل شبیب موسوی ، ( قم ) ١٤١٩/١٩٩٨؛
(٧) ابن عدیّ، الکامل فی ضعفاء الرجال ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٨) ثابت بن دینار ابوحمزه ثمالی ، تفسیرالقرآن الکریم لابی حمزة ثابت بن دینار الثمالی ، چاپ عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین ، قم ١٣٧٨ ش ؛
(٩) احمدبن محمد ثعلبی ، الکشف والبیان ، المعروف تفسیرالثعلبی ، چاپ علی عاشور، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(١٠) محمدبن عبداللّه حاکم نیشابوری ، المستدرک علی الصحیحین ، بیروت : دارالمعرفه ، ( بی تا. ) ؛
(١١) خوئی ؛
(١٢) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء ٣، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٣) طبرسی ؛
(١٤) محمدبن حسن طوسی ، تهذیب الاحکام ، چاپ حسن موسوی خرسان ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(١٥) همو، رجال الطوسی ، نجف ١٣٨٠/ ١٩٦١، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٦) همو، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول ، چاپ عبدالعزیز طباطبائی ، قم ١٤٢٠؛
(١٧) همو، مصباح المتهجّد ، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(١٨) محمدبن عمرو عقیلی مکی ، کتاب الضعفاء الکبیر ، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤، محمدبن عمرکشی ، اختیار معرفة الرجال ، ( تلخیص ) محمدبن حسن طوسی ، چاپ حسن مصطفوی ، مشهد ١٣٤٨ ش ؛
(١٩) کلینی ؛
(٢٠) یوسف بن عبدالرحمان مِزّی ، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال ، ج ٤، چاپ بشار عواد معروف ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢١) عبداللّه بن حمزه منصور باللّه ، العقد الثمین فی تبیین احکام الائمة الهادین ، نسخة عکسی کتابخانة مرکز احیای میراث اسلامی قم ، ش ٢٠؛
(٢٢) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧؛
(٢٣) یعقوبی ، تاریخ .

/ محمدکاظم رحمتی /