دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨٩٨
تمیمی ، اسماعیل بن محمدبن حامد ، از نخستین رجال برجسته و داعی مذهب دروزی در قرن پنجم . آگاهی ما در بارة حیات وی اندک است . در منابع دروزی از او با عناوینی چون نفس کلی ، مشیئه ، حجة الامام ، داعی الامام ، صفوة المستجبّین ، هرمس ، اخنوخ و مجتبی یاد شده است (نجّار، ص ١٣٧؛
بدوی ، ج ٢، ص ٥١٠؛
تامر، ج ٣، ص ٧١؛
نصر، ص ٨٣؛
دفتری ، ص ١٩٩). تمیمی از نظر سلسله مراتب دینی دروزیه در بالاترین مرتبه ، که «حدود» نامیده می شد، قرار داشت . وی حد دوم از حدود پنج گانه محسوب می شد و در مرتبة بعد از حمزة بن علی زوزنی * ، امام و آغازگر تبلیغ علنی این فرقه در ٤٠٨، قرار داشت (ابوعزالدین ، ١٩٨٤، ص ١٠٣ـ١٠٤؛
همو، ١٩٩٠، ص ١٣٧؛
بدوی ؛
دفتری ، همانجاها).
نزدیکی تمیمی به حمزه به قدری بود که با اینکه هیچگونه پیوند خویشاوندی نداشتند، او را صِهرِ (داماد) حمزه می نامیدند (نجّار، ص ١٣٩؛
بدوی ، همانجا). حمزه در فرمان انتصاب یکی از حدود، وی را زیردست تمیمی معرفی کرده است (نجّار، ص ١١٦) و در نامه ای به تمیمی ــ که با عنوان «سجلّالمجتبی » در مجموعه رسائل دروزیها موجود است ــ به وی اختیار تام داد تا هر که را لازم می داند منصوب ، و هر که را می خواهد عزل کند. بعلاوه ، اطاعت از تمیمی را لازم و آن را همچون اطاعت از خود اعلام کرده است (همان ، ص ١٣٩). از نقش تمیمی در جریان ادعای استقلال نَشْتَکین دَرَزی از حمزه ( رجوع کنید به دروزیان * )، جز نامه ای که وی در آن نشتکین را منحرف معرفی کرده است ، اطلاع دیگری نداریم (همان ، ص ١٣٨ـ١٣٩). تمیمی ، اندکی پس از اختفای حمزه در ٤١١، به دلیلی نامعلوم ، مجبور به زندگی مخفیانه شد. شاید علت اختفای هر دو سخت گیری ظاهر، حاکم فاطمی ، بر دروزیها و تعقیب و شکنجة آنان
بوده است (ابوعزالدین ، ١٩٨٤، ص ١٠٦؛
همو، ١٩٩٠، ص ١٣٣ـ ١٣٥).
به گفتة مرسل نصر (همانجا)، تمیمی مجموعه ای از رسائل فلسفی داشته که اکثر آنها مفقود و برخی از آنها نیز تحریف شده است . فقط چند رساله از تمیمی به نامهای سجلّالمجتبی ، تقسیم العلوم ، رسالة الزناد ، رسالة الشمعة ، الرشد و الهدایة ، و قصیده شعرالنفس به جا مانده ، که در مجموعة مقدّس دروزیها به نام رسائل الحکمة یا الحکمة الشریفه موجود است (بدوی ، ج ٢، ص ٥٢٤، ٥٢٨ ـ ٥٢٩؛
ابوعزالدین ، ١٩٨٤، ص ١٠٨؛
نصر، همانجا). رسالة تقسیم العلوم را، که او به امر حمزه نوشته بوده ، عبدالرحمان بدوی در مذاهب الاسلامیین به طور کامل ، و بر اساس دو نسخه ، چاپ کرده است ( رجوع کنید به ج ٢، ص ٦٩٤ـ ٧٠٥). رساله ای نیز در رد شریعت مسیح به وی نسبت داده شده است (همان ، ج ٢، ص ٥٥٣).
در بارة تاریخ وفات تمیمی اختلاف نظر وجود دارد؛
برخی آن را ٤١٨ و برخی ٤٢٧ می دانند. باتوجه به اینکه حمزه در ٤١٨ طی نامه ای یکی از حدود را به نام علی بن احمد سَمّوقی ، مأمور کرده که دعوت مذهب دروزی را علنی کند و پس از آن هیچ نشانی از فعالیت تمیمی وجود ندارد، شاید بتوان گفت که وی در این تاریخ درگذشته است (نجّار، ص ١٤٠).
منابع :
(١) نجلا م . ابوعزالدین ، الدروز فی التاریخ ، بیروت ١٩٩٠؛
(٢) عبدالرحمان بدوی ، مذاهب الاسلامیین ، بیروت ١٩٧١ـ١٩٧٣؛
(٣) عارف تامر، تاریخ الاسماعیلیة ، لندن ١٩٩١؛
(٤) عبداللّه نجّار، مذهب الدروز و التوحید ، مصر ١٩٦٥؛
(٥) مرسل نصر، الموحدون ( الدروز ) فی الاسلام ، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٦) Nejla M. Abu-Izzeddin, The Druzes: a new study of theirhistory, faith and society , Leiden ١٩٨٤;
(٧) Farhad Daftary, The Isma ¦ ` ¦ l ¦ s: their history and doctrines , Cambridge ١٩٩٢.
/ محمدکاظم رحمتی /