ثعالبی ، عبدالرحمان بن محمد، کنیه اش ابوزید، مفسر، محدّث و فقیه مالکی الجزایری در قرن نهم . چون نسبت او را به جعفربن ابی طالب رسانده اند و اهل الجزایر نیز بوده است ، او را جعفری و الجزایری هم خوانده اند ( رجوع کنید بهغزی ، ج ٢، ص ٥٦؛ جیلالی ، ج ٢، ص ٢٧٢). ولادتش را بین ٧٨٦ـ ٧٨٨ ذکر کرده اند ( رجوع کنید به تُنبُکتی ، ص ٢٦٠؛ جیلالی ، همانجا؛ د. اسلام ، چاپ اول ، ذیل «ثعالبی »). ثعالبی در ٨٠٢ برای کسب دانش به بِجایه * رفت . در ٨٠٩ به تونس و از آنجا به مصر سفر کرد (تنبکتی ، ص ٢٥٨؛ وزیر، ج ١، ص ٦١٢؛ جیلالی ، همانجا) و در مصر کتاب بخاری در حدیث و مختصر احیاءالعلوم غزالی را نزد بزرگان و مشایخ حدیث فرا گرفت (تنبکتی ، همانجا). سپس عازم حج شد و در بازگشت ، بار دیگر به مصر و از آنجا به تونس رفت (جیلالی ، همانجا). اهل علم از دانش وی در حدیث بهرة فراوان بردند و او را آیتی در علم حدیث می دانستند (تنبکتی ، ص ٢٥٩؛ کتانی ، ج ٢، ص ٧٣٢). وی پس از یک سال توقف در تونس ، به الجزایر بازگشت و تا پایان عمر به تعلیم و نشر دانش پرداخت (جیلالی ، همانجا).

ثعالبی در زهد و پارسایی شهره بود و از مشایخ طریقت و تصوف به شمار می آمد. وی به سبب گرایشهای زاهدانه اش ، منصب قضا را، که به اجبار پذیرفته بود، رها کرد (همانجا؛ نُوَیهِض ، ١٤٠٩، ج ١، ص ٢٧٦؛ نیز رجوع کنید بهسعداللّه قماری ، ج ١، ص ٥٦ ـ٦٠). به گفتة یکی از شاگردانش ، دیانت وی بر علمش غالب شده بود (تنبکتی ، ص ٢٥٨). ابوالقاسم سعداللّه قِماری (ج ١، ص ٤٩، ٩١ـ٩٢)، ثعالبی را از بزرگ ترین زاهدان و عالمان الجزایر در قرن نهم دانسته و پس از بیان جایگاه و تأثیر ثعالبی در تاریخ تصوف در سرزمین مغرب ، اهمیت وی را معلول سه عامل دانسته است : شخصیت علمی وی که مطابق شواهد تاریخی در تعلیم و تربیت شاگردان ، موفق بوده است ؛ آثار وی در تصوف ؛ و زاویه ای که در کنار مرقدش بنا شد و از همان آغاز میعادگاه صوفیان و اهل دل بود.

برخی از مشایخ و استادان ثعالبی عبارت اند از: ابوالقاسم عبدالعزیزبن موسی عبدوسی (متوفی ٨٣٧)، محمدبن احمد تِلِمسانی ، نوادة ابن مرزوق خطیب (متوفی ٧٨١)، مشهور به ابن مَرزوقِ حفید (متوفی ٨٤٢)، ولیّالدین احمدبن عبدالرحیم عراقی (متوفی ٨٢٦)، ابوالقاسم بن احمد بُرزُلی * ، و عیسی بن احمد غَبرینی (متوفی ٨١٥؛ سخاوی ، ج ٤، ص ١٥٢؛ تنبکتی ، ص ٢٥٩؛ کتانی ، ج ٢، ص ٧٣٢ـ٧٣٣).

برخی از شاگردان وی این اشخاص بوده اند: محمدبن محمد فرزند ابن مرزوق حفید معروف به ابن مرزوقِ کَفیف (متوفی ٩٠١)، محمدبن یوسف سَنوسی * (متوفی ٨٩٥) و محمدبن عبدالکریم مَغیلی * (متوفی ٩٠٩؛ تنبکتی ، ص ٢٦٠؛ وزیر، ج ١، ص ٦١٤؛ ثعالبی ، ج ١، مقدمة مصحّحان ، ص ٢٥ـ٣٤).

به نوشتة سخاوی (همانجا)، ثعالبی در اواخر ٨٧٥ یا اوایل ٨٧٦ درگذشته ، اما بر اساس نوشتة حک شده بر روی سنگ قبر او، سال وفاتش ٨٧٣ است ( د. اسلام ، همانجا).

آثار ثعالبی بیش از نود عنوان و شامل موضوعات گوناگونی از جمله قرآن ، حدیث ، فقه ، ادبیات و تصوف است ( رجوع کنید به نویهض ، ١٩٧١، ص ٨٩). مهم ترین کتاب ثعالبی ، الجواهرالحسان فی تفسیرالقرآن ، تفسیر کاملی از قرآن کریم و در اصل خلاصه ای از تفسیر المحرر الوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز ، اثر ابن عطیه * اندلسی (متوفی ٥٤٦)، است که ثعالبی نکاتی را به آن افزوده است ؛ چنانکه غزی این تفسیر را اختصار تفسیر ابن عطیه نامیده (ج ٢، ص ٥٦٠) و ذهبی (ج ١، ص ٢٥١) آن را گردآوری آرای پیشینیان دانسته است . ثعالبی ، به گفتة خودش در مقدمة کتاب (ج ١، ص ١١٧)، برای نگارش این تفسیر از حدود صد کتاب بهره برده است . التفسیرالکبیر فخررازی در زمرة این کتابها است اما ثعالبی در مقدمه ، به استفاده از آن تصریح نکرده ، گرچه در کتاب بارها سخنان فخررازی را ذکر کرده است (برای نمونه رجوع کنید بهج ١، ص ١٩٧، ٣٣٠، ٣٤٠، ٤١٦، ج ٢، ص ١٩، ٦٥، ٣٩٢، ج ٣، ص ١٤، ٩٦، ١٦٦).

ثعالبی برای پرهیز از خطا در نقل قولها، عین سخنان نویسندگان را آورده و برای برخی کتابها علامت اختصاری به کار برده است . او پس از ذکر هر آیه ، نکات دستوری و لغوی آن را آورده و در این زمینه عموماً از آرای صفاقسی (متوفی ٧٤٣)، ابوحیّان نحوی (متوفی ٧٤٥) و ابوالبقاء عکبری (متوفی ٦١٦) بهره گرفته است . سپس به بیان معنای آیه و تفسیر آن پرداخته و روایات متعلق به آیه را ذکر کرده است . منابع ثعالبی در این زمینه عموماً تفسیر طبری ، کتب صحاح و سنن و مستدرک حاکم نیشابوری است . او روایات را بدون ذکر سلسلة سند آورده (ذهبی ، همانجا) با این همه ، در آوردن روایات معتبر دقت فراوان کرده و پس از ذکر احادیث ضعیف ، از بی اعتمادی خود به آنها سخن گفته است (برای نمونه رجوع کنید به ج ٣، ص ١٠٢ـ١٠٣، ج ٤، ص ١٢٩ـ١٣٣، ٢٤٧).

ثعالبی در تفسیر خود به اختلاف قرائات نیز پرداخته و منبع اساسی وی در این باره ، تفسیر ابن عطیه بوده است . علاوه بر این به مسائل کلامی ، فقهی و اصولی نیز پرداخته است . روش وی در تفسیر آیات اختصار و ایجاز است ، به طوری که از تفسیر بخشهایی از آیات که ضروری نمی دانسته ، صرف نظر کرده و مسائل بحث انگیز و مورد نزاع را نیز به میان نیاورده است ( رجوع کنید بهتنبکتی ، ص ٢٦٠؛
ذهبی ، ج ١، ص ٢٥٢).

تألیف این تفسیر در ١٥ ربیع الاول ٨٣٣ به پایان رسیده است ( رجوع کنید بهثعالبی ، ج ٥، ص ٦٤٣؛
سعداللّه قماری ، ج ١، ص ١٢١).

الجواهرالحسان فی تفسیرالقران نخستین بار در ١٣٢٣/ ١٩٠٥ به کوشش و تحقیق محمدبن مصطفی بن خوجه در الجزایر چاپ شد.

روضة الانوار و نزهة الاخیار اثر دیگر اوست که چکیدة حدود شصت کتاب فقهی است . تنبکتی (ص ٢٥٩) آن را گنجینه ای از کتابها دانسته است . علاوه بر این ، ثعالبی از کتابهای خود و نیز کتابهای دیگران در علم حدیث که به دستش رسیده و از آنها روایت کرده ، فهرستی با عنوان غنیمة الواجد و بغیة الطالب الساجد فراهم آورده است . این فهرست غالباً از طریق ولی الدین عراقی در سال ٨١٧ روایت شده است (کتانی ، ج ٢، ص ٧٣٣).

کحّاله (ج ٥، ص ١٩٢) کتاب نفائس المرجان فی قصص القرآن را نیز از آثار ثعالبی شمرده اما شواهد نشان می دهد

که مؤلف آن صفی الدین احمد موصلی است ( رجوع کنید به بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، ستون ٦٦٣؛
نیز برای اطلاع از آثار

ثعالبی رجوع کنید بههمو، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ٥٣٢ـ٥٣٣؛

جیلالی ، ج ٢، ص ٢٧٤ـ٢٧٥؛
ثعالبی ، ج ١، همان مقدمه ، ص ٣٧ـ ٣٨).

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٤؛
(٢) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٥؛
(٣) احمدبابابن احمد تنبکتی ، نیل الابتهاج بتطریز الدّیباج ، چاپ عبدالحمید عبداللّه هرامة ، طرابلس ١٣٩٨/١٩٨٩؛
(٤) عبدالرحمان بن محمد ثعالبی ، تفسیر الثعالبی المسمی بالجواهر الحسان فی تفسیرالقرآن ، چاپ علی محمد معوض و عادل احمدعبدالموجود، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٥) عبدالرحمان جیلالی ، تاریخ الجزائرالعام ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٦) محمدحسین ذهبی ، التفسیر والمفسّرون ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) محمدبن عبدالرحمان سخاوی ، الضوءاللامع لاهل القرن التاسع ، قاهره : دارالکتاب الاسلامی ، ( بی تا. ) ؛
(٨) ابوالقاسم سعداللّه قماری ، تاریخ الجزائر الثّقافی ، بیروت ١٩٩٨؛
(٩) محمدبن عبدالرحمان غزی ، دیوان الاسلام ، چاپ کسروی حسن ، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(١٠) محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس و الاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
عمررضا کحّاله ،

(١١) معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٢) عادل نویهض ، معجم اعلام الجزائر من صدرالاسلام حتی منتصف القرن العشرین ، بیروت ١٩٧١؛
(١٣) همو، معجم المفسرین : من صدرالاسلام حتی العصر الحاضر ، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٨؛
(١٤) محمدبن محمدوزیر، الحلل السّندسیة فی الاخبار التونسیة ، چاپ محمد حبیب هیله ، بیروت ١٩٨٥؛

(١٥) EI ١ , s.v. "Al-Tha ـ a ¦lib ¦â. ٣: ـ Abd al-Rah ¤ma ¦n b. Muh ¤ammad" (by C. Brockelmann).

/ سعید زعفرانی زاده /