دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥٠٩
بیگدلی ، زینل بیگ شاملو از سرداران شاه عباس (٩٩٨ـ ١٠٣٨) و شاه صفی (١٠٣٨ـ١٠٥٢) و از بزرگان ایل بیگدلی شاملو. نخستین سند تاریخی از این سردار تابلویی است که در حدود ١٠١٣ و ١٠١٤، اگیدیوس سادلرس از او کشیده است . در این سالها زینل بیگ به همراه مهدیقلی بیگ ، سفیر شاه
عباس ، به دربار امپراتور آلمان رفته بود (فلسفی ، ج ٤، ص ١٦٣٤). در تابلوی دیگری نیز، در چهلستون اصفهان ، که نشان دهندة پذیرایی شاه عباس از ولی محمدخان ، فرمانروای پناهندة ترکستان به دربار ایران است ، برخی از سرداران شاه ازجمله زینل بیگ حضور دارند (هنرفر، ص ١٣٢). ولی محمدخان جهت بازپس گیری سرزمین خود از اصفهان به سوی خراسان رفت . زینل بیگ مأموریت یافت که او را تا مرز ترکستان همراهی ، و وسایل آسایشش را فراهم کند (اسکندر منشی ، ج ٢، ص ٨٤٠). احتمالاً در همین سالها او منصب توشمال باشی ـ رئیس تشریفات دربار ـ را نیز داشت ( رجوع کنید بههمان ، ج ٢، ص ٩٥٠ـ ٩٥١). یکی از مهمترین مأموریتهای او، ایلچی گری دربار جهانگیر شاه بود. زینل بیگ در ١٠٢٩، به همراه خان عالم ، سفیر هند در دربار شاه عباس ، به هندوستان رفت تا دربارة استرداد قندهار با جهانگیرشاه گفتگو کند. نامة شاه عباس به پادشاه هندوستان حکایت از اعتماد و توجه شاه به زینل بیگ دارد (همان ، ج ٢، ص ٩٥١؛ نوائی ، ج ٣، ص ٤١٥). زینل بیگ در لاهور به حضور جهانگیر رسید. مذاکره با امپراتور و دیگر بزرگان دربار هند، نتیجه ای نداد، و سرانجام شاه عباس قندهار را تصرف کرد. در ١٠٣٢، زینل بیگ درمازندران به حضور شاه رسید و مورد توجه او قرار گرفت (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٩٩٣ـ٩٩٤). در ١٠٣٤، با پیروزی بر حسن پاشا که قصد تصرف موصل را داشت (حسینی استرآبادی ، ص ٢٢٦)، از سوی شاه عباس سردار سپهسالار کل لشکر شد و بلافاصله با سپاهی برای سرکوب بکرسوباشی * به بغداد رفت (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ١٠٣٢، ١٠٣٥ـ١٠٣٦؛ حسینی استرآبادی ، ص ٢٢٨). شاه عباس در ١٠٣٦ به پاس خدمات زینل بیگ ، به او لقب خانی و منصب ایشیک آقاسی باشی گری بخشید و همچنین ناحیة
ری را به او واگذارکرد (بلان ، ص ٣٠٣؛اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ١٠٥٩ـ١٠٦٠).
پس از مرگ شاه عباس ، زینل بیگ ، به اتفاق عیسی خان قورچی باشی و اعتمادالدوله خلیفة سلطان ، ادارة امور را در دست گرفت . آنان وصیت شفاهی شاه را نگاشتند و آن را مهر کردند و به این ترتیب مقدمات سلطنت شاه صفی را فراهم ساختند (اسکندر منشی ، ج ٢، ص ١٠٧٧؛ حسینی استرآبادی ، ص ٢٣٥؛ بلان ، ص ٣١١). زینل بیگ در آغاز سلطنت شاه صفی نیز از امرای لشکر بود (هدایت ، ج ٨، ص ٥٨٢)، اما به دلیل شکست از سپاه عثمانی احتمالاً در حدود سالهای ١٠٣٨ تا ١٠٤٠، در مریوان به فرمان شاه صفی به قتل رسید (همان ، ج ٨، ص ٤٤٠ـ٤٤١).
منابع :
(١) اسکندرمنشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٢) لوسین لویی بلان ، زندگی شاه عباس ، ترجمة ولی الله شادان ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی ، تاریخ سلطانی : از شیخ صفی تا شاه صفی ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٤) نصرالله فلسفی ، زندگانی شاه عباس اول ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٥) عبدالحسین نوائی ، شاه عباس : مجموعة اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشتهای تفصیلی ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٦) رضا قلی بن محمد هادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٧) لطف الله هنرفر، اصفهان ، تهران ١٣٤٦ ش .
/ مهین فهیمی /