دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٠١
باکان (باچان . بَتْجَنْ ) ، (جمعیت آن در ١٣٦٧ش /١٩٨٨ حدود ٠٠٠ ، ٤٥ تن )، جزیره ای مسلمان نشین در جنوب غربی جزیرة هالماهرا در منطقة مُلوکا ی شمالی ، در دریای مُلوکا، در ایالت ملوک ، در شمال شرقی اندونزی . شمال آن آتشفشانی با چند چشمة گوگردی ، مرکز آن نسبتاً هموار و پست و جنوب آن کوهستانی است . مرتفع ترین نقطة آن ١١١ ، ٢ متر ارتفاع دارد. طول آن به حدود هشتاد کیلومتر و عرض آن به چهل تا ٤٣ کیلومتر می رسد. جزیره های کاسیروتا در شمال غربی ، ماندیُلْی در مغرب و حدود هشتاد جزیرة دیگر با مساحتی حدود ٨٠٠ ، ١ کیلومتر مربع مجموعه جزایری را تشکیل می دهد که باکان خوانده می شود. در ١٣٢٩ ش /١٩٥٠ به ایالت ملوک ملحق شد ( امریکانا ، ذیل «بتجن »).
معادن طلا، مس و ذغال قهوه ای دارد. محصولات عمدة آن ادویه ، نارگیل خشک ، الوار و صدف مروارید است ، و توتون و تنباکو برای مصرف محلی کشت می شود. شهر و بندر عمدة آن ، لابوها در ساحل غربی جزیره است . فرودگاه دارد.
اهالی باکان معتقدند که منشأ آنان از جزیرة هالماهرا است . ساکنان دیگر آن اقوام سِرانی (بومیان مسیحی با اختلاط نژادی با پرتغالیها)، ماکاسار و مالایایی اند ( بریتانیکا ، ذیل «باکان »).
از اواخر قرن ششم / سیزدهم تا اوایل قرن دهم / شانزدهم ، اسلام در ملوک ( از جمله باکان ) به دست تجار گسترش یافت (ریکلفس ، ص ١١؛ اندونزی : گذشته و آینده ، ص ١٩). در ٩٦٦/ ١٥٥٨ پرتغالیها وارد باکان شدند ( امریکانا ، ذیل «بتجن »). در ١٠١٨/١٦٠٩ هلندیها جای آنان را گرفتند و نام باکان به بارنِوِلْد تغییر یافت ( بریتانیکا ، ذیل «باکان »). در ١٠٦١/١٦٥٠ سلطان باکان با کمپانی هند شرقی هلند قراردادی بست که به دنبال آن درختهای جزیره نابود شد و باکان اهمیّت خود را به عنوان جزیره ای ادویه خیز از دست داد ( د. اسلام ، ذیل «بتجن »). به نوشتة ریکلفس در قرن یازدهم / هفدهم ، حاکمیت هلندیها در جزایر ادویه خیز ملوک برقرار شد و کمپانی هند شرقی هلند در منطقة ملوک ( از جمله باکان ) فعالیت داشت (ص ٩٧، ١٠٥). تا اواخر قرن سیزدهم / نوزدهم باکان سلطان نشین بود ( بریتانیکا ، ذیل «باکان »). در طی جنگ جهانی دوم ژاپنیها آنجا را اشغال کردند و جزیرة باکان به پایگاه مهم نیروی دریایی ژاپن مبدّل شد ( امریکانا ، ذیل «بتجن »؛ بریتانیکا ، ذیل «باکان »).
منابع :
(١) اندونزی : گذشته و آینده ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٢) مرل کالوین ریکلفس ، تاریخ جدید اندونزی ، ترجمة عبدالعظیم هاشمی نیک ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٣) The Encyclopaedia Americana , Danbury ١٩٨٤;
(٤) EI ., s. v. "Batjan" (by C. C. Berg);
(٥) Ensiklopedi nasional Indonesia, vol.III, Jakarta ١٩٨٩, s.v."Bacan";
(٦) The New Encyclopaedia Britannica, Micropaedia, Chicago ١٩٨٥;
(٧) The Times atlas of the world , London ١٩٩٢;
Webster's new geographical dictionary, Springfield ١٩٨٨, s.v. "Batjan".
/ مینو یوسف نژاد ـ گروه جغرافیا /