دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٣٢
بَرْدَوان (بردمان) ، شهری در ایالت بنگال غربی در هندوستان با ٢٣ درجه و ١٤ دقیقه و ١٠ ثانیه عرض شمالی و ٨٧ درجه و ٥٣ دقیقه و ٥٥ ثانیه طول شرقی ، در ساحل چپ رودخانة دَمودَر. جمعیت آن از هفت میلیون تن متجاوز است . محصول معادن زغال سنگ بردوان به ٩٣٣،٥٦٤ تن در سال می رسد، تولیداتی چون ساری ابریشمی و لُنگ و ابزارهای آهنی و اشیای زرین و نقره ای و ظروف برنجی و فراورده های کشاورزی منابع اصلی ثروت این شهر را تشکیل می دهد.
اکبر شاه در ٩٨٢ این شهر را تصرف کرد (علامی ، ج ٣، ص ١١٩) و از آن پس در منابع تاریخی فارسی هند نام بردوان دیده می شود (جهانگیر، امپراطور هند، ص ٦٥ـ٦٦؛
کنبو، ج ١، ص ٤١٤). تا وفات اورنگ زیب (١١١٨) این شهر در دست تیموریان هند بود و پس از او هندوان و مراتْهه * ها بر آن تسلط یافتند. در ١١٧٣ به شرکت هند شرقی واگذار شد و از پایان قرن دوازدهم به بعد، به صورت محل دایمی بنیچه * و عواید درآمد.
پس از درگذشت اورنگ زیب ، با اینکه مهاراجه ای هندو بر آن استیلا یافت ، بردوان ویژگی اسلامی خود را حفظ کرد. در اواسط قرن دوازدهم در ناحیة بردوان و کنار مدرسه هایی که انگلیسیها به راه انداخته بودند و در ٩٣ مدرسة تدریس زبان فارسی و هشت مدرسة عربی تدریس می شد. مهمترین مدرسه را صدرالدین فرزند محمدصادق (متوفی ١٢١١) در روستایی به نام بوهار بنا کرد که عبدالعلی * بحرالعلوم ، دانشمند معروف هند، در آن تدریس می کرد. این مدرسه کتابخانة وقفی بزرگی داشت که پُر از کتابهای خطّی بود. پس از بسته شدن مدرسه در ١٣٢٢، نسخه های خطی کتابخانة آن به کتابخانة همایونی کلکته منتقل شد و هم اکنون این مجموعه به نام گنجینة بوهار در کتابخانة ملی (همایونی سابق ) کلکته نگهداری می شود.
گروهی عالم دین و نویسنده و سرایندة فارسی نیز از بردوان برخاسته اند، از جمله از متأخرین : حفیظ الدین احمد بردوانی مترجم عیار دانش (به اردو با عنوان خرد افروز ) در ١٢١٧ (آخوندزاده ، ص ٦٥ـ٦٦)؛
منشی محمدی خادم بردوانی صاحب دیوان خادم (همان ، ص ٣٨، ١٦٧)؛
سید صدرالدین ثانی (متوفی ١٣٢٣) مرجوع کنید به لف روایح المصطفی من ازهار المرتضی (همان ، ص ٤٧، ١٧١ـ١٧٢)؛
فضل الکریم بردوانی (متوفی ١٣٢٧) مرجوع کنید به لف تبصرة النحو (همان ، ص ١٦)؛
مولوی محمد مَنگل کوتی مرجوع کنید به لفِ وقایة الصرف (همان ، ص ١١٩)، شمس العلما ولایت حسین شارح دیوان حضرت علی و مرجوع کنید به لف نالة حسینی (همان ، ص ٥٦، ١١٣)؛
شمس العلما حافظ محمد اسحاق بردوانی مرجوع کنید به لف لرجوع کنید به لرجوع کنید به المکنون فی الامثال اللتی تمثل بهاالامین المأمون (همان ، ص ١٢٩ـ١٣٠)؛
شمس العلما لطف الرحمان بنیانگذار مدرسه ای در منگل کوت و شمس العلما هدایت حسین که چندین اثر تاریخی فارسی به کوشش او تصحیح و طبع شده است .
قبر بزرگانی چون عبدالله گجراتی ، بایزید صوفی و بهرام سقّای بخارایی در بردوان است .
منابع :
(١) حبیب الرحمن آخوندزاده ، ثلاثة غسّاله ، ترجمه و تعلیقات عارف نوشاهی ، اسلام آباد ١٣٦٨ ش ؛
(٢) جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه : توزک جهانگیری ، چاپ محمد هاشم ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(٣) ابوالفضل بن مبارک علامی ، اکبرنامه ، کلکته ١٨٧٧ـ١٨٨٦؛
(٤) محمد صالح کنبو، عمل صالح ، الموسوم به شاه جهان نامه ، ترتیب و تحشیه غلام یزدانی ، چاپ وحید قریشی ، لاهور ١٩٦٧ـ١٩٧٢؛
(٥) Edward Balfour, The cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia, Graz, Austria ١٩٦٧-١٩٦٨,s.v."Bardwan".
/ محمد کلیم سهسرامی /