دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٢٨
تاریخ گیلان و دیلمستان ، کتابی تاریخی به فارسی از سدة نهم ، نوشتة سید ظهیرالدینِ مرعشی * . این اثر ظاهراً قدیمترین تاریخ محلی به جا مانده در بارة حکومت خاندان کیاییان در گیلان و دیلمستان است . به گفتة مؤلف ، کارکیا سلطان محمد دوم (حک : ٨٥١ـ٨٨٣) عده ای را مأمور گردآوری و نوشتن رویدادهای حکام گیل و دیلم پیش از حکومت سادات و روی کار آمدن سید امیر کیای مَلاطی ، بنیانگذار حکومت خاندان کیاییان در گیلان (٧٦٣ـ٧٧٦)، تا ٨٨١ کرد. سپس از سید ظهیرالدین مرعشی خواست تا آن دست نوشته ها را تنظیم و تدوین کند. مرعشی تاریخ شروع کارش را ٨٨٠ ذکر کرده و مطالبی به این نوشته ها افزوده است (ص ٨ ـ ٩).
تاریخ گیلان و دیلمستان مشتمل است بر مقدمه و شش باب که هر باب چند فصل دارد. مؤلف در آغاز کتاب پس از حمد و سپاس خدا، به ضرورت علم تاریخ اشاره کرده و آن را پیش درآمد سایر علوم دانسته است (ص ٣ـ ٥). سپس در مقدمه به شرح اصطلاحاتی که میان مردم گیلان و دیلمستان رایج بوده ، پرداخته است . این بخش از کتاب در تنها نسخة خطی موجود، وجود ندارد (ص ١٠، ١٢). مطالب شش باب کتاب بترتیب عبارت اند از: رویدادهای این سرزمین پیش از حکومت کیاییان و نیز رسوم مردم گیلان (از این باب اثری بر جا نمانده است )؛ آغاز خروج سید امیر کیای ملاطی و رخدادهای دورة حکومت او؛ شرح کشمکشهای امیران بیِه پس (ناحیة غربی گیلان ) و بیِه پیش (ناحیة شرقی گیلان ) و وقایع حدود ٧٨١ تا ٧٩٧ (ص ١٠، ١٠١)؛ دورة حکومت سید رضی کیا (٧٢٩ـ٧٩٩) و کارکیا سید محمد اول (٨٢٩ ـ٨٣٧) (ص ١٠)؛ رویدادهای حکومت کارکیا ناصر کیا (٨٣٧ ـ٨٥١) و برادرش کارکیا امیر سید احمد و پسرش ، کارکیا سلطان محمد دوم ، و منازعات میان مدعیان حکومتِ کیاییان مانند سید داوود کیا (رجوع کنید به ص ١٠، ١٨٨، ١٩٠ـ٢٠٠)؛ و شرح وقایع دورة حکومت سلطان محمد دوم (ص ١١). مرعشی پس از باب ششم ، وقایع ٨٨١ ـ٨٩٤ یعنی آخرین سالهای حکومت سلطان محمد دوم و پسرش ، کارکیا میرزاعلی ، را نگاشت و آن را باب هفتم نامید که مشتمل بر چند فصل است (ص ٣٩٢ـ٣٩٣)، هرچند در مقدمه اش (ص ٩ـ١١) از این باب نامی نبرده است .
مرعشی در تألیف تاریخ گیلان و دیلمستان هنگام استفاده از دست نوشته هایی که قبلاً جمع آوری شده بود، اگر در مطلبی شبهه ای می یافت به تحقیق می پرداخت و چنانچه در جستجوی شفاهی به نتیجه نمی رسید، از دست نوشته های سید محمدبن سید مهدی حسینی بهره می جست (ص ٣٩٦). مرعشی که از امیران دربار کیاییان ، و شاهد بسیاری از رویدادهای آن دوره بوده ، گاه با نگاهی انتقادی نظر خود را بیان کرده است (رجوع کنید به ص ١١٣، ١٨٧، ٢٠٤).
به رغم افتادگیهای تنها نسخة خطی موجود ــ که از روی نسخه ای به خط سید ظهیرالدین مرعشی تحریر شده (مرعشی ، مقدمة ستوده ، ص یج ) و در کتابخانة بودلیان آکسفورد موجود است ــ تاریخ گیلان و دیلمستان به لحاظ بیان آداب و رسوم و زندگی اجتماعی مردم گیلان و رسم الخط و نکات دستوری گیلکی حایز اهمیت است (همان ، مقدمة ستوده ، ص ید ـ یح ). نثر این کتاب روان و ساده و آمیخته با آیات قرآنی و اشعار عربی است . این کتاب نخستین بار در ١٣٣٠ش به کوشش رابینو همراه با «مکاتیب خان احمدگیلانی » در رشت منتشر شد (مشار، ج ١، ستون ١١٢٧). منوچهر ستوده نیز این کتاب را تصحیح انتقادی و در ١٣٤٧ش در تهران منتشر کرده است .
منابع :
(١) ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ، تاریخ گیلان و دیلمستان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٧ش ؛
(٢) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ش .
/ مهین فهیمی /