جوزجانی‌ ، ابوعمرو عثمان‌بن‌ سراج‌الدین‌ محمد، مشهور به‌ منهاج‌ سراج‌، قاضی‌، شاعر و مورخ‌ ایرانی‌ دربار غوریان‌ و سلاطین‌ هند در سده هفتم‌ و مؤلف‌ كتاب‌ طبقات‌ ناصری‌ . از تاریخ‌ تولد و زادگاه‌ او اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌، ولی‌ از مطالب‌ كتابش‌ دانسته‌ می‌شود كه‌ وی‌ در ٥٨٩ به‌ دنیا آمده‌ است‌ (جوزجانی‌، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٣٩). برخی‌ از مورخان‌ مولد او را لاهور و برخی‌ دیگر فیروزكوه‌ (پایتخت‌ غوریان‌) می‌دانند (رجوع کنید به همان‌، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٤١؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). جوزجانی‌ از خاندانی‌ اهل‌ علم‌ و سیاست‌ بود كه‌ اصالتاً از مردم‌ جوزجان‌ بودند و در دربار غزنویان‌ و غوریان‌ مناصب‌ مهمی‌ داشتند. پدر وی‌، سراج‌الدین‌ محمدبن‌ عثمان‌، فقیه‌ و قاضی‌ دربار غوریان‌ بود. جوزجانی‌ از سوی‌ مادر نیز متعلق‌ به‌ دودمانهای‌ معروف‌ و وابسته‌ به‌ غوریان‌ بود ( رجوع کنید به جوزجانی‌، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٢٤ـ٢٢٦، ٢٣٨؛ اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ ٤٨٣).

دوره كودكی‌ جوزجانی‌ در حرم‌ ماه‌ملك‌، دختر سلطان‌ غیاث‌الدین‌ محمد سام‌ (حك: ٥٥٨ـ ٥٩٩)، گذشت‌. او تا ٢٢ سالگی‌ (٦١١) در فیروزكوه‌ بود و در همانجا به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ (جوزجانی‌، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٤٢ـ٢٤٣). زندگی‌ جوزجانی‌ پس‌ از انقراض‌ غوریان‌ مبهم‌ است‌. به‌ نظر می‌رسد او در این‌ سالها در خدمت‌ حاكمان‌ محلی‌ بوده‌ و سفرهایی‌ (٦٢١ـ٦٢٣) نیز از جانب‌ آنان‌ به‌ نیمروز و قُهستان‌ كرده‌ است‌ ( رجوع کنید به همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٨٥، ٤١٠، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٢ـ١٢٣).

جوزجانی‌ در ٦٢٤ پس‌ از هجوم‌ مغولهابه‌ هند نزد ناصرالدین‌ قُباچه‌، از سلاطین‌ مملوك‌ غوری‌ كه‌ در سند و مُلتان‌ و اُچ‌ حكومت‌ می‌كرد، رفت‌. ناصرالدین‌ قباچه‌ نیز اداره امور مدرسه فیروزی اُچ‌ و قضاوت‌ لشكر را به‌ او سپرد (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٢٠؛ اقبال‌ آشتیانی‌، همانجا). در جمادی‌الا´خره ٦٢٥ كه‌ سلطان‌ شمس‌الدین‌ اِلْتُتْمِش‌ اچ‌ را فتح‌ كرد، جوزجانی‌ مورد توجه‌ وی‌ قرار گرفت‌ و همراه‌ او به‌ دهلی‌ رفت‌ (جوزجانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٤٧ـ ٤٤٨). در ٦٣٠ جوزجانی‌ عهده‌دار قضاوت‌ و امور شرعی‌ هند شد و در گوالیار اقامت‌ گزید (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٤٨ـ ٤٤٩، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٤٨ـ٢٥٠). پس‌ از درگذشت‌ التتمش‌ در ٦٣٣، اوضاع‌ هند آشفته‌ شد اما وقتی‌ سلطنت‌، در ٦٣٤، به‌ دختر التتمش‌، سلطان‌ رضیه‌ رسید. جوزجانی‌ تدریس‌ و اداره مدرسه ناصریه دهلی‌ را برعهده‌ گرفت‌ و بار دیگر قاضی‌ گوالیار شد (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٤٩ـ٤٥٠، ٤٥٦ـ٤٥٧، ٤٦٠، ج‌ ٢، ص‌ ٢١٤).

جوزجانی‌ در جمادی‌الاولی‌ ٦٣٩ در دوره حكومت‌ معزالدین‌ بهرام‌شاه‌ قاضی‌ كل‌ هند شد (همان، ج‌ ١، ص‌ ٤٦٢ـ٤٦٣، ٤٦٦) و پس‌ از كشته‌ شدن‌ بهرام‌شاه‌، كه‌ سلطان‌ علاءالدین‌ مسعود شاه‌ (حك: ٦٣٩ـ٦٤٤) به‌ سلطنت‌ رسید، جوزجانی‌ نیز ناگزیر از منصب‌ قضا كناره‌گیری‌ كرد و در ذیحجه ٦٤٠ به‌ لَكهنو رفت‌. در ٦٤٣ به‌ همراه‌ طغان‌خان‌، حاكم‌ لكهنو، به‌ دهلی‌ رفت‌ (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٦٧ـ٤٧٠، ج‌ ٢، ص‌ ١٦) و به‌ در بار علاءالدین‌ مسعود راه‌ یافت‌ و با حمایت‌ غیاث‌الدین‌ الغ‌خان‌ بَلبَن*، مسئولیت‌ مدرسه ناصریه‌ و منصب‌ قضا در گوالیار به‌ او سپرده‌ شد و در همان‌ سال‌ همراه‌ سلطان‌ مسعود در جنگ‌ با مغولان‌ شركت‌ كرد (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٧٠ـ ٤٧١). در ٦٤٩، در زمان‌ سلطان‌ ناصرالدین‌ محمودشاه‌، جوزجانی‌ قاضی‌القضات‌ دهلی‌ شد (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٨٥) و تا ٦٥١ بر این‌ منصب‌ بود ولی‌ در آن‌ سال‌، به‌ دلیل‌ اختلاف‌ و بدبینی‌ سلطان‌ به‌ بلبن‌، بركنار شد (همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٨٧). در ربیع‌الاول‌ ٦٥٢ صدرالملك‌ نجم‌الدین‌ ابوبكر به‌ وزارت‌ سلطان‌ ناصرالدین‌ محمود رسید و با حمایت‌ وی‌، سلطان‌ به‌ جوزجانی‌ لقب‌ صدر جهان‌ داد و به‌ توصیه بلبن‌، كه‌ باز نزد سلطان‌ تقرب‌ یافته‌ بود، قاضی‌القضات‌ هند شد (رجوع کنید به همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٨٨ـ٤٨٩، ج‌ ٢، ص‌ ٦٦، ٦٨ـ٦٩).

جوزجانی‌، افزون‌ بر تاریخ‌نگاری‌، به‌ فارسی‌ و عربی‌ نیز شعر می‌سرود. او منظومه ناصری‌نامه‌ را در مدح‌ سلطان‌ ناصرالدین‌ محمود شاه‌ سرود كه‌ اكنون‌ در دست‌ نیست‌ (رجوع کنید به صفا، ج‌ ٣، بخش‌ ٢، ص‌ ١١٧٦ـ ١١٧٨).

جوزجانی‌ همچنین‌ به‌ طریقت‌ چشتیه*، ارادت‌ داشت‌ (رجوع کنید به عبدالحق‌ دهلوی‌، ص‌ ٨٠؛ رجوع کنید به جوزجانی‌، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٦٤ـ ٢٦٥). از زندگی‌ او پس‌ از ٦٥٨، یعنی‌ پایان‌ تألیف‌ طبقات‌ ناصری‌، اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌.

شهرت‌ جوزجانی‌ بیشتر به‌ سبب‌ كتاب‌ طبقات‌ ناصری‌ اوست‌. وی‌ این‌ اثر را در ٦٥٣ به‌ نام‌ ناصرالدین‌ محمود آغاز كرد و در ٦٥٨ به‌ پایان‌ رساند (همان‌،ج‌ ١،ص‌ ٧ـ ٨، ج‌ ٢، ص‌ ٢٢١). این‌ كتاب‌ تاریخ‌ عمومی‌، شامل‌ ٢٣ «طبقه‌» است‌ كه‌ بخشهای‌ مهم‌ آن‌، تاریخ‌ غزنویان‌، غوریان‌، خوارزمشاهیان‌ و سلاطین‌ هند است‌، ضمن‌ اینكه‌ تاریخ‌ حمله مغولان‌ به‌ ماوراءالنهر و هند (قسمت‌ آخر) اختصاصاً در باره استیلای‌ مغول‌، از ابتدای‌ خروج‌ تاتار تا فتح‌ بغداد، نوشته‌ شده‌ كه‌ بر اساس‌ مشاهدات‌ مؤلف‌ است‌ و اطلاعات‌ تاریخی‌ با ارزشی‌ دارد. طبقات‌ ناصری‌ هم‌زمان‌ با تاریخ‌ جهانگشای*جوینی‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ ٤٨٤ـ ٤٨٥؛ بارتولد، ترجمه انگلیسی‌، ص‌ ٣٨؛ ترجمه فارسی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٠٩ـ١١٠؛ عزیز احمد، ص‌ ١١٣). جوزجانی‌ در تألیف‌ اثرش‌ از منابع‌ معتبری‌ چون‌ تاریخ‌ بیهقی*(رجوع کنید به جوزجانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٤٧) و تاریخ‌ یمینی*(همان‌، ج‌ ١، ص‌ ٢١٨) نیز بهره‌ برده‌ است‌. كتاب‌ نثری‌ روان‌ و استوار دارد و یكی‌ از آثار ارزشمند زبان‌ فارسی‌ است‌ (اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ ٤٨٤). نفیسی‌ (ص‌ ٦١٠) تاریخ‌ جوزجانی‌ را هم‌تراز بیهقی‌، البته‌ در قرن‌ بعد، خوانده‌ است‌.

طبقات‌ ناصری‌ مأخذ تاریخ‌نگاران‌ دوره‌های‌ بعد بوده‌ است‌. سیفی‌ هروی‌ در تاریخ‌ هرات‌ (ص‌ ٧٠ـ٧٣)، محمد قاسم‌ فرشته‌ در تاریخ‌ فرشته (ج‌ ١، ص‌ ٦٤ـ ٦٥) و خواجه‌ نظام‌الدین‌ هروی‌ در طبقات‌ اكبری‌ از این‌ كتاب‌ اقتباس‌ و نقل‌ كرده‌اند (جوزجانی‌، ج‌ ٢، تعلیقات‌ حبیبی‌، ص‌ ٢٦٣ ـ ٢٦٤). ضیاءالدین‌ برنی‌* نیز كتاب‌ خود، تاریخ‌ فیروزشاهی‌، را در تكمیل‌ طبقات‌ ناصری‌ نوشته‌ است‌ (رجوع کنید به برنی‌، حصه ١، ص‌ ٢٤ـ ٢٥).

نخستین‌بار شش‌ طبقه‌ از كتاب‌ طبقات‌ ناصری‌ در ١٢٨١/١٨٦٤ به‌ كوشش‌ ویلیام‌ نسو لیز و خادم‌ حسین‌ و عبدالحی‌ حبیبی‌ در كلكته‌ منتشر شد. متن‌ كامل‌ كتاب‌ را عبدالحی‌ حبیبی‌ با تعلیقات‌ مفصّلی‌ در باره شرح‌حال‌ مؤلف‌ در دو جلد (جلد اول‌ در كابل‌ ١٣٢٨ ش‌ و جلد دوم‌ در لاهور ١٣٣٢ ش‌) به‌ چاپ‌ رساند. همچنین‌ سرهنگ‌ راورتی‌ در ١٨٨١ طبقات‌ ناصری‌ را در دو جلد به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و در لندن‌ چاپ‌ كرد و در ١٨٩٧ فهرستهای‌ آن‌ منتشر شد (مشار، ج‌ ٣،ستون‌ ٣٤٤٤ـ ٣٤٤٥؛
افشار، ص‌ ٣٩٣؛
بلوص‌، ص‌ ١٢٨، پانویس‌ ١؛
بارتولد، ترجمه انگلیسی‌، ص‌ ٣٨، پانویس‌ ٥؛
ترجمه فارسی‌، ص‌ ١١٠، پانویس‌ ١).

منابع‌:
(١) ایرج‌ افشار، « [در باره] طبقات‌ ناصری‌ »، فرهنگ‌ ایران‌ زمین‌، ج‌ ٢ (١٣٣٣ ش‌)؛
(٢) عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تاریخ‌ مغول‌: از حمله چنگیز تا تشكیل‌ دولت‌ تیموری، تهران‌ ١٣٦٤ ش‌؛
(٣) واسیلی‌ ولادیمیروویچ‌ بارتولد، تركستان‌نامه‌: تركستان‌ در عهد هجوم‌ مغول، ترجمه كریم‌ كشاورز، تهران‌ ١٣٦٦ ش‌؛
(٤) ضیاءالدین‌ برنی‌، تاریخ‌ فیروزشاهی‌، حصه ١، چاپ‌ شیخ ‌عبدالرشید، علیگره‌ ١٩٥٧؛
(٥) نبی‌ بخش‌ بلوص‌، كتاب‌های‌ بزرگ‌ تمدّن‌ اسلامی، ترجمه زهرا آقا محمد شیرازی‌، تهران‌ ١٣٨٣ ش‌؛
(٦) عثمان‌بن‌ محمد جوزجانی‌، طبقات‌ ناصری‌، یا، تاریخ‌ ایران ‌و اسلام، چاپ‌ عبدالحی‌ حبیبی‌، تهران‌ ١٣٦٣ ش‌؛
(٧) سیف‌بن‌ محمدسیفی‌ هروی‌، تاریخ‌نامه هراه، چاپ‌ محمد زبیر صدیقی‌، كلكته‌ ١٣٦٢/١٩٤٣،چاپ‌ افست‌ تهران‌١٣٥٢ش‌؛
(٨) ذبیح‌اللّه‌ صفا، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌ و در قلمرو زبان‌ پارسی‌، ج‌ ٣، بخش‌ ٢، تهران‌ ١٣٧٨ ش‌؛
(٩) عبدالحق‌ دهلوی‌، اخبار الاخیار فی‌ اسرار الابرار، چاپ‌ محمد عبدالاحد، چاپ‌ سنگی‌ دهلی‌ ١٣٣٢؛
(١٠) عزیز احمد، تاریخ‌ تفكر اسلامی‌ در هند، ترجمه نقی‌ لطفی‌ و محمدجعفر یاحقی‌، تهران‌ ١٣٦٧ ش‌؛
(١١) محمدقاسم‌ بن‌ غلامعلی‌ فرشته‌، تاریخ‌ فرشته‌، یا، گلشن‌ ابراهیمی، چاپ‌ سنگی‌ لكهنو ١٢٨١؛
(١٢) خانبابا مشار، فهرست‌ كتابهای‌ چاپی‌ فارسی، تهران‌ ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش‌؛
(١٣) سعید نفیسی‌، «ادبیات‌ در هندوستان‌»، ارمغان، سال‌ ١٠، ش‌ ١٠ (دی‌ ١٣٠٨)؛

(١٤) Vasily Vladimirovich Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion, London ١٩٢٨;
(١٥) EI ٢ , s.v. "Al -Djuzdjani" (by A. S. Bazmee Ansari).

/ فهیمه‌ علی‌بیگی‌ /