تَبادَکانی ، شمس الدین محمد ، از محدثان و عارفان شافعی مذهب قرن نهم . اهل تبادکان خراسان بود. از تاریخ ولادت و زندگانی او اطلاع کمی در دست است . وی از معاصران عبدالرحمان جامی بوده و با وی مصاحبت داشته است (نظامی باخرزی ، ص ٩٦). همچنین او را از خلفا و مریدان زین الدین خوافی (متوفی ٨٣٨) دانسته اند (خواندمیر، ج ٤، ص ٣٣٤؛ اصیل الدین واعظ ، ص ١٠٩؛ امیرعلیشیر نوائی ، ص ٢٧). با اینکه وی را مرید بهاءالدین عمر نیز گفته اند، او خود اشاره به این ارادت نکرده است (جامی ، ص ٤٥٧). گفته اند که قرآن را در یک ماه رمضان حفظ کرد (اصیل الدین واعظ ، ص ١١٠). ابتدا علوم ظاهری را آموخت و پس از دیدار با زین الدین خوافی به تصوف و عرفان روی آورد و با وی بیعت کرد (جامی ، همانجا). تبادکانی از محضر مشایخی همچون بهاءالدین عمر (متوفی ٨٥٧)، فخرالدین نورستانی (متوفی ٨٢٠) و سعدالدین کاشغری (متوفی ٨٦٠) بهره برد (همانجا؛ خواندمیر، ج ٤، ص ٦١). گفتگوی طولانی وی در بارة عشق و عقل با سعدالدین کاشغری نشان می دهد که وی عقل را جلوه ای از عشق الاهی می داند (نظامی باخرزی ، ص ١٠٤ـ١٠٦).

تبادکانی از مدرسان علوم نقلی و عقلی هرات بوده (همان ، مقدمة مایل هروی ، ص ٤) و شمس الدین محمد جامی (متوفی ٨٧٧)، برادر عبدالرحمان جامی ، در حوزة درس او حضور می یافته است (نظامی باخرزی ، ص ٨٥). او را صاحب کرامات دانسته اند (اصیل الدین واعظ ، همانجا). تاریخ وفات او معلوم نیست ؛ برخی منابع وفات او را در ٨٩١ (اصیل الدین واعظ ، همانجا؛
منزوی ، ج ٧، ص ٥٢٤؛
معصوم علیشاه ، ج ٣، ص ١١٠) و برخی دیگر در ٨٦٤ نوشته اند؛
خواندمیر یک بار ٨٦٤ (ج ٤، ص ٦١) و باردیگر (ج ٤، ص ٣٣٥) ٨٩١ را ثبت کرده و به نوشتة کحّاله (ج ١١، ص ٢٠٢) وی تا ٨٧٥ زنده بوده است . مدفن تبادکانی در گازرگاه هرات ، در جوار مقبرة خواجه عبداللّه انصاری است (خواندمیر؛
جامی ، همانجاها). در ٨٩١، به دستور امیرعلیشیر نوائی (٨٤٤ ـ٩٠٦)، بر مزار او خانقاهی ساختند و فرزندش حمیدالدین (متوفی ٩١٧) جانشین پدر در آنجا شد و مریدان تبادکانی در آنجا عبادت می کردند (امیرعلیشیر نوائی ، ص ٢٨؛
معصوم علیشاه ، همانجا؛
خواندمیر، ج ٤، ص ٣٣٥). این خانقاه هنوز هم در هرات پابرجاست (نظامی باخرزی ، مقدمة مایل هروی ، همانجا).

آثار بجای مانده از تبادکانی عبارت اند از: ١) تسنیم المقربین به فارسی که از شروح مشهور منازل السایرین است . وی در این شرح ، از شرح عربی زین الدین خوافی متأثر است (بغدادی ، ج ٦، ستون ٢١٤؛
منزوی ، ج ٣، ص ١٣٥٠ـ١٣٥١؛
انصاری ، ص ٧)؛
٢) تخمیس و ترجمة قصیدة مشهور برده * سرودة بوصیری * . وی ابتدا آن را به عربی تخمیس کرده و سپس به فارسی درآورده است (منزوی ، ج ٧، ص ٥٢٤؛
معصوم علیشاه ؛
اصیل الدین واعظ ، همانجاها)؛
٣) الاربعون البلدانیـّة ، درحدیث (کحّاله ؛
بغدادی ، همانجاها)؛
٤) شرح الاسماء الحسنی ؛
ابیات مختصری نیز به وی منسوب است (امیرعلیشیر نوائی ؛
اصیل الدین واعظ ، همانجاها). نسخ خطی آثار وی موجود است (رجوع کنید به منزوی ؛
کحّاله ؛
بغدادی ، همانجاها).

منابع :
(١) عبداللّه بن عبدالرحمان اصیل الدین واعظ ، مقصد الاقبال سلطانیة و مرصد الا´مال خاقانیه ، چاپ مایل هروی ، تهران ١٣٥١ش ؛
(٢) امیرعلیشیر نوائی ، تذکرة مجالس النفائس ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٣) عبداللّه بن محمد انصاری ، منازل السایرین ، متن عربی با مقایسه به متن علل المقامات و صدمیدان ، ترجمة دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیر هرات از روان فرهادی ، تهران ١٣٦١ش ؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) عبدالرحمان بن احمد جامی ، نفحات الانس ، چاپ مهدی توحیدی پور، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٦ش ) ؛
(٦) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیر سیاقی ، تهران ١٣٥٣ش ؛
(٧) عمررضا کحّاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(٨) محمد معصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه ، طرائق الحقائق ، چاپ محمدجعفر محجوب ، تهران ١٣٣٩ـ١٣٤٥ش ؛
(٩) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش ؛
(١٠) عبدالواسع بن جمال الدین نظامی باخرزی ، مقامات جامی : گوشه هایی از تاریخ فرهنگی و اجتماعی خراسان در عصر تیموریان ، چاپ نجیب مایل هروی ، تهران ١٣٧١ش .

/ اکرم چاوشی /