دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٦٦٩
حياتى گيلانى ، حياتى گيلانى، شاعر قرن دهم و يازدهم. تذكره نويسان به نام و سال تولد وى اشارهاى نكردهاند. او از كودكى تا ابتداى جوانى در رشت مىزيست (فخرالزمانى قزوينى، ص ٨٠٩). در جوانى به تجارت روى آورد و در سفرهايى كه به كاشان داشت (آزاد بلگرامى، ص ١٨٩) با شاعران آن منطقه آشنا شد (گوپاموى، ص ١٨٧). پس از درگيرى با شاعرى متخلص به ميلى و مجروح شدنش به ضرب شمشير وى، به كاشان و پس از آن به هند رفت و به دربار اكبرشاه (حك: ٩٦٣ـ١٠١٤) راه يافت (صديق حسنخان، ص ١٢٤؛ گوپاموى، همانجا). حياتى پس از آن در خدمت شاهزادگان بود (رجوع کنید به امين احمد رازى، ج ٢، ص ١٣٠٤). نقل است كه جهانگيرشاه حياتى را با طلا وزن كرد و به او صله داد (فخرالزمانى قزوينى، ص ٨٠٩ـ٨١٠؛ واله داغستانى، ج ١، ص ٥٨٧). حياتى در خدمت ديگر بزرگان هند نيز بود و از اين راه ثروت فراوانى به دست آورد. او در اواخر عمر مورد حمايت دربار قرار گرفت (صديق حسنخان؛ گوپاموى، همانجاها).
حياتى در سرودن انواع شعر مهارت داشت (بداؤنى، ج ٣، ص ١٥٢). فخرالزمانى قزوينى (ص ٨٠٩) از مثنوى تغلقنامه وى نام برده كه در بحر خسرو و شيرين نظامى است. همچنين وى (ص ٨١٠) ديوان حياتى را كه نزديك به هفت هزار بيت داشته، ديده است. بداؤنى (همانجا) شعرهاى او را عارى از مايهعلمى دانسته، اما بر آن است كه حياتى دركى صحيح و دقيق دارد. نسخهاى از اشعار حياتى در كتابخانه ملك (ش ٥٥٦٥) موجود است. اين نسخه، در ٢٧٣ برگ به خط نستعليق، در دو بخش تنظيم شده است: بخش اول غزليات و قصايد و بخش دوم داستان حضرت سليمان در قالب مثنوى.
به نوشته برخى تذكرهنويسان، حياتى در ١٠١٥ درگذشت (رجوع کنید به صديق حسنخان، همانجا؛ گوپاموى، ص ١٨٨)، اما به گفته فخرالزمانى قزوينى (همانجا)، وى در ١٠٢٨ در آگره (اكبرآباد) وفات يافت و همانجا دفن شد.
منابع:
(١) ميرغلامعلىبن نوح آزاد بلگرامى، خزانه عامره، چاپ سنگى كانپور ١٨٧١؛
(٢) امين احمد رازى، تذكره هفتاقليم، چاپ محمدرضا طاهرى (حسرت)، تهران ١٣٧٨ش؛
(٣) عبدالقادربن ملوكشاه بداؤنى، منتخبالتواريخ، تصحيح احمدعلى صاحب، چاپ توفيق ه . سبحانى، تهران ١٣٧٩ـ١٣٨٠ش؛
(٤) صديق حسنخان، شمع انجمن، چاپ سنگى بهوپال ١٢٩٣؛
(٥) عبدالنبىبن خلف فخرالزمانى قزوينى، تذكره ميخانه، چاپ احمد گلچينمعانى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٦) محمد قدرتاللّه گوپاموى، كتاب تذكره نتائج الافكار، بمبئى ١٣٣٦ش؛
(٧) عليقلىبن محمدعلى واله داغستانى، تذكره رياضالشعراء، چاپ محسن ناجى نصرآبادى، تهران ١٣٨٤ش.
/ منيژه ظفرآبادى /