زرّين‌دشت ، شهرستانى در استان فارس، به مركزيت حاجي‌آباد. اين شهرستان در قسمت جنوب‌شرقى استان فارس قرار دارد و مشتمل است بر دو بخش مركزى و ايزدخواست، پنج دهستان خُسويه، دبيران، زيرآب، ايزدخواست غربى و ايزدخواست شرقى، و دو شهر به نامهاى دبيران و شهر پير.

از مهم‌ترين كوههاى آن است: سياه‌كوه (بلندترين قله ح ٦٩٠،١ متر)، گَزْطَويله (بلندترين قله ح ٤٥٢،١ متر)، و گودِبياد (بلندترين قله ح ٣١٠،١ متر؛ جعفرى، ج ١، ص ٣٤٥، ٤٧٤، ٤٨٢). رود كُل در اين شهرستان جريان دارد (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٣٩٧ـ٣٩٩).

اهالى زرّين‌دشت مسلمان و بيشتر پيرو مذهب جعفري‌اند و به فارسى، تركى و عربى گفتگو مي‌كنند (طاهرى، همان، ص ٣٢٢). جمعيت اين شهرستان طبق سرشمارى ١٣٧٥ش، ٥٩،٥٦٠ تن ضبط شده است كه از اين تعداد، ٩٢٠،٣٢ تن (ح ٥٩%) شهرنشين‌اند (رجوع کنید به مركز آمار ايران، ١٣٧٦ش الف، ص ٢ـ٦؛ همان، ١٣٧٦ش ب، ص هشتاد). علاوه ‌برآن، دهستانهاى ايزدخواست و زيرآب قشلاق ايل بويراحمد عليا و ييلاق و قشلاق طايفه مستقلِ محلى داراب است. ايل خمسه در دهستان زيرآب قشلاق و در دهستان دبيران ييلاق و قشلاق دارند (مركز آمار ايران، ١٣٧٨ش، ص ١٠٧).

در ١٣٥٥ش، حاجي‌آباد و ايزدخواست و خسويه جزو دهستانهاى شهرستان داراب بودند (ايران. وزارت كشور، ١٣٥٥ش، ذيل «استان فارس»). سپس در ٢١ تير ١٣٦٨، حاجي‌آباد بخشى در شهرستان داراب شد و دو دهستان ياد شده و دهستان دشت خاك به تابعيت حاجي‌آباد درآمدند (ايران. قوانين و احكام، ص ٧٥٥). در ٢١ اسفند ١٣٧٨، شهرستان زرّين‌دشت تشكيل شد و بخش حاجي‌آباد به‌نام بخش مركزى و بخش ديگرى به‌نام ايزدخواست تابع آن گرديدند (رجوع کنید به ايران. وزارت كشور، ١٣٨٢ش، ذيل «استان فارس»). آبادىِ شهر پير در ٤ اسفند ١٣٨١ و آبادى دبيران در ١٣٨٤ش شهر شدند (همانجا؛ همان، ١٣٨٤ش، ذيل «استان فارس»).

دهستان خسويه از نواحى قديمى شهرستان زرّين‌دشت است. نام آن در منابع به صورتهاى حشوا، حسوا، حسو، حشو، خسوا، خسو و حسويه نيز آمده است (اصطخرى، ص ١٠٨؛
ابن‌حوقل، ص ٢٦٨؛
خورموجى، ص ٨٣؛
فسايى، ج ٢، ص ١٣١٦). در سدۀ چهارم، ابن‌حوقل (رجوع کنید به ص ٢٦٧ـ٢٦٨) آن را رستاقى جزو دارابگرد ضبط كرده كه شهر روبَنْج مركز آن بوده است (نيز رجوع کنید به اصطخرى، همانجا). در اواخر سدۀ چهارم، مقدسى (ص ٤٢٣، ٤٥٤) خسويه را ناحيه‌اى در يك مرحله‌اى دارابگرد ضبط كرده كه رُستاق الرُستاق، فرج، و تارم از رستاقهاى آن بوده است. همچنين رستاق بزرگ جويم ابي‌احمد از توابع آن به‌شمار مي‌رفته است (نيز رجوع کنید به داراب*؛
جويم*). در سدۀ ششم، ابن‌بلخى خسويه را ناحيه‌اى گرمسير با درختان خرما و آب روان ذكر كرده است (ص ١٣١). در زمان اقتدار ملوك شبانكاره*، اين ناحيه به دست نظام‌الدين محمود از فارس منتزع و ضميمه ناحيه شبانكاره* شد (رجوع کنید به خورموجى، ص ٨٣).

در سدۀ هشتم حمداللّه مستوفى، در ذكر ناحيۀ شبانكاره، آن را از نواحى دارابگرد ذكر كرده است (ص ١٣٩). در دورۀ ناصرى، خسويه جزو بلوك داراب يا دارابجرد به‌شمار مي‌رفت كه آبادى بزرگ آن، خسو، در پنج فرسخىِ شهر داراب بود (خورموجى، ص ٩٢؛
فسايى، ج ٢، ص ١٣١٦). به گفتۀ حسينعلى رزم‌آرا (ج ٧، ص ٨٨)، دهستان خسويه، به مركزيت قريه خسويه، جزو فسا بود و قسمتى از ايل بهارلو در آن تخته‌قاپو* شده بودند.

حاجي‌آباد، مركز شهرستان زرّين‌دشت. اين شهر در ارتفاع ٠٣٠،١ مترى و در ٥٦ كيلومترى جنوب‌غربى شهر داراب و در دشت ايزدخواست واقع است. سياه‌كوه در سه كيلومترى شمال و درياچه فصلى «كفه ميدان گل شهر پير» در پانزده كيلومترى مغرب شهر حاجي‌آباد قرار دارد (سازمان مديريت و برنامه‌ريزى كشور، ص ٤). جمعيت آن در سرشمارى ١٣٧٥ش، ٩٢٦،١٦ تن ضبط شده است (همان، ١٣٧٦ش الف، ص هشتاد). حاجي‌آباد در ١٣٦٢ش شهر شد (ايران. وزارت كشور، ١٣٨٢ش، ذيل «استان فارس»).

از آثار قديمى آن قلعه‌اى است به نام ديز در يك كيلومترى جنوب شهر و زيارتگاهى به نام شاه‌فرج‌اللّه (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج ١١٣، ص ١٩ـ٢٠).

در استان فارس، حاجي‌آباد ديگرى بر روى ويرانه‌هاى شهر استخر بنا شده است و ايزدخواست/ يزدخواست ديگرى، با آثار تاريخى بسيار، وجود دارد كه نبايد آن دو را با حاجي‌آباد و ايزدخواست شهرستان زرّين‌دشت يكى دانست (رجوع کنید به آباده*).

منابع :
(١) ابن‌بلخى؛
(٢) ابن‌حوقل؛
(٣) اصطخرى؛
(٤) ايران. قوانين و احكام، مجموعه قوانين و مقررات مربوط به وزرات كشور از آغاز پيروزى انقلاب اسلامى تا پايان ١٣٦٩، تهران: حوزه معاونت سياسى و اجتماعى دفتر انتخابات وزارت كشور ١٣٧٠ش؛
(٥) ايران. وزارت كشور، دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى، تهران آذر ١٣٨٥ش؛
(٦) همو، نشريه عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى تا پايان آبانماه ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(٧) همو، نشريه تاريخ تأسيس عناصر تقسيماتى به همراه شماره مصوبات، معاونت سياسى دفتر تقسيمات كشورى، تهران ١٣٨٢؛
(٨) همو، تقسيمات كشورى ١٣٥٥ش؛
(٩) عباس جعفرى، گيتاشناسى ايران، جلد اول: كوهها و كوهنامه ايران، تهران: گيتاشناسى ١٣٦٨ش؛
(١٠) همو، جلد دوم: رودها و رودخانه های ايران، تهران: ١٣٧٦ش؛
(١١) حسينعلى رزم‌آرا، فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، جلد٧، استان هفتم (فارس)، تهران ١٣٣٠ش؛
(١٢) حمداللّه مستوفى ، نزهةالقلوب؛
(١٣) ميرزاجعفرخان حقايق‌نگار خورموجى، نزهت‌الاخبار، تاريخ و جغرافياى فارس، تصحيح سيدعلى آل‌داوود، تهران ١٣٨٠ش؛
(١٤) سازمان مديريت و برنامه‌ريزى كشور، آمارنامه استان فارس ١٣٧٩، سازمان مديريت و برنامه‌ريزى استان فارس ١٣٨٠ش؛
(١٥) عبدالمحمد طاهرى، فارسنامه دوم، شناختى تاريخى، فرهنگى، اقتصادى، شيراز ١٣٨١ش؛
(١٦) اداره جغرافيائى ارتش، فرهنگ جغرافيائى آباديهايى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج ١١٣؛
(١٧) داراب، تهران ١٣٦٧ش؛
(١٨) حاج‌ميرزا حسن حسينى فسائى، فارسنامه ناصرى، تصحيح منصور رستگارفسائى، تهران: اميركبير ١٣٦٧ش؛
(١٩) مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن ١٣٧٥، شناسنامه آباديهاى كشور، استان فارس: شهرستان داراب، تهران ١٣٧٦ش الف؛
(٢٠) همو، نتايج تفصيلى كل كشور، تهران ١٣٧٦ش ب؛
(٢١) همو، سرشمارى اجتماعى، اقتصادى عشاير كوچنده ـ ١٣٧٧، جمعيت عشايرى دهستانها، كل كشور، تهران ١٣٧٨ش؛
(٢٢) مقدسى؛
(٢٣) نقشه تقسيمات كشورى جمهورى اسلامى ايران، مقياس ٠٠٠، ٥٠٠،١:٢، تهران: سازمان نقشه‌بردارى كشور ١٣٨٣ش.

/ اكبر نجفي‌كانى /

تاریخ انتشار اینترنتی:

٠٢/٠٢/١٣٨٨