جِرجاوی ، عبدالرحیم‌بن‌ عبدالرحمان، ادیب‌، شاعر، واعظ‌ و فقیه‌ مالكی‌ مذهب‌ قرن‌ چهاردهم‌. او را سیوطی‌ جِرجاوی‌ نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به كحّاله‌، ج‌ ٥، ص‌ ٢٠٦؛ رفاعی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٨١). وی‌ در رجب‌ ١٢٨١ در شهر جِرْجا، واقع‌ در استان‌ سوهاج‌ مصر، به‌دنیا آمد و بعدها مقیم‌ قاهره‌ شد (زركلی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٣٤٦). از سوانح‌ حیات‌ وی‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌.

جرجاوی‌ در ١٣٤٢ درگذشت‌ (زركلی‌؛ كحّاله‌، همانجاها). بروكلمان‌ (<ذیل‌ > ، ج‌ ٢، ص‌ ٧٣٩)، بدون‌ ذكر صریح‌ تاریخ‌ فوت‌ او، وی‌ را تا ١٣٢٠ زنده‌ دانسته‌، اما بنا بر برخی‌ قرائن‌، از جمله‌ زمان‌ پایان‌ برخی‌ از آثار ضبط‌ شده او (رجوع کنید به المكتبة الازهریة ‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٨؛ زركلی‌، همانجا)، وی‌ بعد از این‌ تاریخ‌ نیز زنده‌ بوده‌ است‌.

جرجاوی‌ چندین‌ اثر فقهی‌ و كلامی‌ برجا گذاشته‌ ولی‌ بیشتر آثار وی‌، كه‌ چاپ‌ هم‌ شده‌، در زمینه ادبیات‌ و شعر است‌. از جمله‌ آثار او در علم‌ نحو عبارت‌اند از: غُنْیة السالك، شرحی‌ بر اَلْفیه ابن‌مالك‌؛ فوائدالطارف‌ و التالد علی‌ شرح‌ العلامه شیخ‌ خالد ، حاشیه‌ بر شرح‌ شیخ‌خالد بر آجرومیه اثر محمدبن‌ داود صنهاجی‌ مشهور به‌ ابن‌آجروم‌ و خلاصه آن‌ با نام‌ عَوائدالصِلاتِ الرّبانیة‌ علی‌ متن‌ الا´جرومیة (المكتبة ‌الازهریة‌، ج‌ ٤، ص‌ ٢٧٦، ٢٧٨، ٢٩٢؛ زركلی‌؛ كحّاله‌، همانجاها).

همچنین‌، جرجاوی‌ آثاری‌ در زمینه شعر دارد، از جمله‌: ثالث‌ القمرین‌ علی‌ بَیتَی الرَقْمَتَین‌ ، شرحی‌ بر دو بیت‌ معروف‌ به‌ بیتی‌ الرقمتین (منسوب‌ به‌ قاضی‌ عیاض‌ یا منسوب‌ به‌ شرف‌الدین‌ مبارك‌، وزیر ملك‌مظفر) و المِنَنُ الاَحَدیة فی‌ سرّ مدح‌ خَیرِ بریه یا تَشْطیر علی‌ همزیة البوصیری‌ كه‌ حاشیه‌ای‌ است‌ بر كتاب‌ اُمُّ القری‌' فی‌ مدح‌ خیرالوری‌' معروف‌ به‌ الهمزیة ‌از بوصیری‌ (متوفی‌ ٦٩٦) و مجموعه‌ اشعاری‌ در مدح‌ پیامبر اكرم‌ مانند بُرء السَّقیم‌ فی‌ مَدح‌ البَرِّ الرحیم‌، و تلخیص‌ الصَّنجی‌ علی‌ مولد البَرْزَنْجی‌ (رفاعی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٨٠ـ٢٨١؛ المكتبة ‌الازهریة ‌، ج‌ ٥، ص‌ ٥٣ ،٦١؛ بروكلمان‌، همانجا).

برخی‌ آثار او در علم‌ عروض‌ عبارت‌اند از: الفتح‌ القریب‌ الوافی، شرحی‌ بر اُرجوزه حِفْنی‌ ناصِف‌بك‌ (متوفی‌ ١٣٣٧) به‌نام‌ القَوْلُ السَّدید الشّ'افی‌ فی‌ نظم‌ منثور لَآلی‌ء الكافی‌ فی‌ عِلْمَی الْعَروضِ و القَوافی‌؛ النَفَحاتُ الدُرّیة؛ سُلَّم‌ القواعد الفرضیة لاءیضاح‌ متن‌الرحبیة؛ تشطیر التائیة و كتاب‌ مِرآة اهلِ الزَّمَن‌ لزوال‌ الهَمِّ و الشَّجَن‌ (رجوع کنید به بروكلمان‌، همانجا؛ رفاعی‌، ج‌ ١، ص‌٢٨٠ـ٢٨١، ٤٠٨؛ المكتبة ‌الازهریة ‌، ج‌ ٤، ص‌ ٤٦٩ـ ٤٧٠، ج‌ ٥، ص‌ ٦١، ٢٧٦).

آثار جرجاوی‌ در فقه‌ مالكی‌ عبارت‌اند از: بُغْیة السالك‌ الی‌ اَقْرب‌ الْمَسالك‌، كه‌ حاشیه‌ای‌ است‌ بر شرح‌شیخ‌احمد دَرْدِیر العَدوی‌ (متوفی‌ ١٢٠١) بر اقرب‌ المسالك‌؛ فَتْح‌ الخَلاق‌ فی‌ احكام‌ الطلاق‌؛ اَقْربُ المقاصد الشَّرعیة‌ لمعرفة المُعتَقَدات‌ و الاحكام‌ الدینیة؛ و اَسْهَلُ المناسك‌ لِـإِرصادِالمُحْرِم‌ الناسك‌ عَلی‌ مذهب‌ الامام‌ مالك‌ (سركیس‌، ج‌ ١، ستون‌ ١٠٨٧؛ المكتبة ‌الازهریة‌، ج‌ ٢، ص‌ ٣٠٦ـ٣٠٧، ٣٨٣؛ بروكلمان‌، همانجا). در علم‌ كلام‌ نیز دارای‌ دو اثر است‌: بُغیة ‌المُسْتَفید فی‌ علم‌ التوحید ، و سُلَّم‌ المرید علی‌ متن‌ الباجوری‌ ، كه‌ هر دو شرحی‌ است‌ بر كتابِ فی‌ التوحید باجوری‌، متكلم‌ شافعی‌ (متوفی‌ ١٢٧٧؛ المكتبة ‌الازهریة ‌، ج‌ ٣، ص‌ ١٠٨، ٢٢٧، ج‌ ٤، ص‌ ٢٨٤؛ زركلی‌، همانجا).

منابع‌:
(١) عبدالجبار رفاعی‌، معجم‌ ما كتب‌ عن‌الرسول‌ و اهل‌البیت‌ صلوات‌اللّه‌ علیهم‌ ، تهران‌ ١٣٧١ ش‌؛
٢- خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام،بیروت‌ ١٩٩٩؛
(٣) یوسف‌ الیان‌ سركیس‌، معجم‌المطبوعات‌ العربیة و المعرّبة، قاهره‌ ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤١٠؛
(٤) عمررضا كحّاله‌، معجم‌ المؤلفین، دمشق‌ ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ [ بی‌تا. ]؛
(٥) المكتبة الازهریة‌، فهرس‌ الكتب‌ الموجودة بالمكتبة الازهریة، قاهره‌ ١٣٦٥ـ ١٣٦٨/ ١٩٤٦ـ١٩٤٩؛

(٦) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband ,١٩٣٧-١٩٤٢.

/ علیرضا سعید /