جِیطالی‌ (جطالی‌) ، ابوطاهر اسماعیل‌بن‌ موسی‌، فقیه‌، ادیب‌ و متكلم‌ اباضی‌ در نیمه اول‌ قرن‌ هشتم‌. وی‌ در شهر جِیطالِ تونس‌ ــ كه‌ امروزه‌ جِطال‌ و ایجیطال‌ نیز گفته‌ می‌شود ــ در منطقه جَبل‌نَفوسه‌ * زاده‌ شد، ولی‌ تاریخ‌ ولادت‌ او مشخص‌ نیست‌. وی‌ در زادگاهش‌، نزد عیسی‌ طَرمیسی‌ (متوفی‌ ٧٢٢) تحصیل‌ كرد و بعد از فراغت‌ از تحصیل‌، مدتی‌ در مدرسه ابوزید مَزغورَتی‌ در مزغوره‌، در بخش‌ شرقی‌ جبل‌ نفوسه‌، تدریس‌ كرد. پس‌ از مرگ‌ استادش‌، طرمیسی‌، به‌ فُرسطاء در بخش‌ غربی‌ جبل‌نفوسه‌ رفت‌ و نُه‌ سال‌ در آنجا به‌ تدریس‌ علوم‌ دینی‌ پرداخت‌ (رجوع کنید به شماخی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٩٦؛ معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص‌ ١٠٦ـ١٠٧؛ د.اسلام‌، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).

جیطالی‌ برای‌ تجارت‌ به‌ طرابلسِ غرب‌ سفر كرد و در آنجا، به‌ تعبیر برخی‌ مؤلفان‌ «در پی‌ كینه‌توزی‌ حسودان‌، كه‌ به‌ رتبه والای‌ علمی‌ او آگاه‌ شده‌ بودند»، به‌ دستور امیر طرابلس‌ زندانی‌ شد و اموالش‌ ضبط‌ گردید، اما با وساطتِ ابن‌مكّی‌، فرماندار قابِس‌، آزاد شد و قصیده‌ای‌ در مدح‌ ابن‌مكّی‌ سرود (رجوع کنید به جیطالی‌ نفوسی‌، مقدمه سیابی‌، ج١، ص‌ ٣؛ معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص‌ ١٠٩ـ١١٠). برخی‌ منابع‌، سرودن‌ قصیده مزبور را سبب‌ آزاد شدن‌ او دانسته‌اند (رجوع کنید به حیلاتی‌، ص‌ ٧٥، پانویس‌ ٢٣٨).

بعضی‌ شرح‌حال‌نویسان‌ (رجوع کنید به معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص‌ ١٠٧ـ ١٠٨؛
معجم‌ اعلام‌الاباضیه، ج‌ ٢، ص‌ ٥٧) جیطالی‌ را از متفكران‌ بزرگ‌ عصر خویش‌ دانسته‌ و با ستایش‌ از اخلاص‌، جدیت‌ و ژرف‌اندیشی‌ او، وی‌ را با ابوحامد غزالی‌ مقایسه‌ كرده‌اند. همچنین‌ وی‌ را متنفذ، مستجاب‌الدعوه و كوشنده‌ در راه‌ وعظ‌ و ارشاد و امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منكر دانسته‌اند (رجوع کنید به شماخی‌، ج ٢، ص‌ ١٩٦ـ١٩٧؛
معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص‌ ١٠٩؛
حیلاتی‌، همانجا). گفته‌اند كه‌ جیطالی‌ در بازارها می‌گشت‌ و احكام‌ معاملات‌ حلال‌ و حرام‌ را برای‌ مردم‌ بیان‌ می‌نمود (شماخی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٩٧؛
معمّر، همانجا).

همچنین‌ نقل‌ شده‌ كه‌ جیطالی‌ پس‌ از آنكه‌ نتوانست‌ حد شرب‌ خمر را بر مردی‌ كه‌ شراب‌ نوشیده‌ بود جاری‌ سازد، تصمیم‌ گرفت‌ از فُرسطاء به‌ جزیره جَربه‌ در خلیج‌ قابس‌ كوچ‌ كند. گفته‌اند كه‌ سفر او در قطع‌ ارتباط‌ مردم‌ با مجرم‌ و در نتیجه‌ توبه او، تأثیر بسیار داشت‌ (رجوع کنید به شماخی‌، همانجا؛
معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص‌ ١١٠). جیطالی‌ سالهای‌ آخر عمر را در جربه‌ به‌ مباحثه علمی‌ و تدریس‌ گذراند. وی‌ در سفری‌ به‌ جیطال‌، با عامربن‌ علی‌ شماخی‌، عالم‌ معروف‌ آنجا، به‌ مباحثه‌ پرداخت‌. جیطالی‌ در ٧٣٠ یا ٧٣٧ یا ٧٥٠ در جربه‌ درگذشت‌ و در مسجدجامع‌ جَربه‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (شماخی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٩٦ـ ١٩٨؛
معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص ١١١؛
بروكلمان، ف ذیل‌ ـ ، ج‌ ٢، ص‌ ٣٤٩؛
د.اسلام‌ ، همانجا).

مهم‌ترین‌ آثار او عبارت‌اند از: اَجْوِبةُالائمه یا ماجُمِعَ مِنْ اَجْوِبةِ الائمه كه‌ مجموعه‌ای‌ است‌ از آرای‌ فقهی‌ بزرگان‌ اباضیه‌؛
كتاب‌ فی‌الحساب‌ و قسم‌الفرایض‌ (یا كتاب‌الفرایض‌) درباره ارث‌؛
مَقاییس‌الجُروح‌ و استخراج‌المجهولات‌ كه‌ در ذیل‌ كتاب‌ الفرایض‌ چاپ‌ شده‌؛
كتاب‌الحج‌ والمناسك‌ ؛
قَناطِرِالخیرات‌ یا كتاب‌القناطِر كه‌ بارها چاپ‌ شده‌ و در واقع‌ دایرهالمعارفی‌ است‌ شامل‌ قصص‌ و امثال‌ و شواهد و مباحث‌ اخلاقی‌ و فقهی‌؛
قواعدالاسلام‌ كه‌ كتابی‌ است‌ استدلالی‌ در باره اصول‌ اعتقادات‌، و نزد اباضیانِ جبل‌ نفوسه‌ به‌ العقیده معروف‌ است‌؛
شرح‌ القصیده النونیه (یا شرح‌الاصول‌الدینیه مشتمل‌ علی‌ تلخیص‌ مَعانی‌ القَصیده النونیه ) ابونصر مَلوشایی‌ در باره مسائل‌ اعتقادی‌؛
كتاب‌المرصاد؛
دیوان‌ قصاید و مجموعه نامه‌های‌ او (معمّر، حلقه ٢، قسم‌ ٢، ص‌ ١٠٨؛
جیطالی‌ نفوسی‌، ج ١، همان‌ مقدمه‌، ص‌ ٤ـ٥؛
بروكلمان‌؛
د.اسلام‌ ، همانجاها؛
برای‌ اطلاع‌ بیشتر رجوع کنید به د.ا.د.ترك‌، ذیل‌ مادّه‌؛
معجم‌ اعلام‌الاباضیه، ج ٢، ص‌٥٧ـ٥٨).

منابع‌:
(١) اسماعیل‌بن‌ موسی‌ جیطالی‌ نفوسی‌، قناطرالخیرات، چاپ‌ افست‌ عمان‌ ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٢) سلیمان‌بن‌ احمد حیلاتی‌، علماء جربه، المسمی‌ رسائل‌ الشیخ‌ سلیمان‌بن‌ احمد الحیلاتی‌ الجربی‌، چاپ‌ محمد قوجه‌، بیروت١٩٩٨؛
(٣) احمد بن‌ سعید شماخی‌، كتاب‌ السیر، چاپ‌ احمدبن‌ سعود سیابی‌، مسقط‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٤) معجم‌ اعلام‌ الاباضیه من‌ القرن‌ الاول‌ الهجری‌ الی‌ العصر الحاضر: قسم‌ المغرب‌ الاسلامی‌، تألیف‌ محمدبن‌ موسی‌ باباعمی‌ و دیگران‌، چاپ‌ محمدصالح‌ ناصر، بیروت‌: دارالمغرب‌ الاسلامی‌، ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(٥) علی‌ یحیی‌ معمر، الاباضیه فی‌ موكب‌ التاریخ، قاهره‌ ١٣٨٤/١٩٦٤؛

(٦) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٧) EI ٢ , s.v." A l-Djaytali" (by T. Lewicki);
(٨) TDVI A , s.v. "Ceytali" (by Mustafa Oz).

/ علیرضا سعید /