چرم ، احكام‌ فقهی‌. به‌ استناد ادله فقهی‌، از جمله‌ آیه سوم‌ مائده‌، برای‌ استفاده‌ از پوست‌ حیوانات‌ باید قبلاً آنها به‌ روش‌ شرعی‌ تذكیه‌ *شده‌ باشند. احكام‌ پوست‌ حیوانات‌ در منابع‌ فقهی‌، غالباً در مباحث‌ طهارت‌، صلاه، و صید و ذباحه‌ مطرح‌ شده‌ است‌. در همه مذاهب‌ اسلامی‌، پوست‌ حیوانات‌ حلال‌ گوشت‌ در صورت‌ تذكیه‌ ــ با دباغی‌ یا بدون‌ آن‌ ــ پاك‌ و نماز خواندن‌ در لباسِ فراوری‌ شده‌ از آن‌ صحیح‌ است‌، ولی‌ استفاده‌ از پوست‌ حیوانات‌ حرام‌ گوشت‌ و نجس‌ (مانند سگ‌ و خوك‌ به‌ نظر فقهای‌ امامی‌ و، خوك‌ به‌ نظر بیشتر فقهای‌ اهل‌سنّت‌)، حتی‌ اگر تذكیه‌ و دباغی‌ شده‌ باشد، جایز نیست‌ (رجوع کنید به ابن‌برّاج‌، ج‌ ٢، ص‌ ٤٤٢؛
ابن‌ ادریس‌حلّی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١١٣ـ١١٤؛
نجفی‌، ج‌ ٦، ص‌ ٣٤٥؛
زحیلی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٥٤ـ ٢٥٥؛
الموسوعه الفقهیه، ج‌ ١٥، ص‌ ٢٥١ـ٢٥٢).

استفاده‌ از پوست‌ حیوانات‌ حرام‌ گوشتِ غیرنجس‌ (مانند روباه‌ و پلنگ‌) در صورت‌ تذكیه‌ و (به‌ نظر مشهور فقهای‌ امامی‌) به‌ شرط‌ دباغی‌ شدن‌، در همه كارها جز نماز جایز است‌ (رجوع کنید به ابن‌ ادریس‌ حلّی‌، ج‌ ٣، ص‌ ١١٤؛
بحرانی‌، ج‌ ٥، ص‌ ٥٢٢ ـ٥٢٦؛
غروی‌ تبریزی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٧٥). حنفیان‌ و برخی‌ از مالكیان‌، تذكیه‌ را برای‌ پاك‌ شدن‌ پوست‌ این‌ قبیل‌ حیوانات‌ كافی‌ دانسته‌اند (رجوع کنید به كاسانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٨٦؛
نووی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٤٥ـ ٢٤٦؛
زحیلی‌،ج‌ ١، ص‌ ٢٥٤ـ٢٥٦).

فقهای‌ امامی‌ پوست‌ مردار حلال‌ گوشت‌ را، حتی‌ در صورت‌ دباغی‌ شدن‌، نجس‌ و نماز خواندن‌ در چرم‌ ساخته‌ شده‌ از آن‌ را باطل‌ شمرده‌اند (رجوع کنید به نجفی‌، ج‌ ٨، ص‌ ٤٨ـ٤٩؛
طباطبائی‌ یزدی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٣٢، ٢٩٤، ج‌ ٢، ص‌ ٣٣٤؛
امام‌خمینی‌، ١٤١٠، ج‌ ٣، ص‌ ٥٠ ـ ٥٥). حنفیان‌ و شافعیان‌ دباغی‌ شدن‌ پوست‌ مردار (جز خوك‌ به‌ نظر حنفیان‌ و سگ‌ و خوك‌ به‌ نظر شافعیان‌) را موجب‌ پاك‌ شدن‌ آن‌ می‌دانند (رجوع کنید به كاسانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٨٥؛
نووی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢١٤ـ٢١٦). در برابر، نظر مشهور در فقه‌ مالكی‌ و حنبلی‌ پاك‌ نشدن‌ پوست‌ مردار، حتی‌ پس‌ از دباغی‌، است‌ (رجوع کنید به ابن‌قدامه‌، ج‌ ١، ص‌ ٥٥؛
زحیلی‌، ج‌ ١، ص‌ ٣٠٩ـ ٣١٠). بر این‌ اساس‌، حكم‌ خرید و فروش‌ و استفاده‌ كردن‌ از لباس‌ دوخته‌ شده‌ از پوست‌ مردار نیز در مذاهب‌ مختلف‌، متفاوت‌ است‌ (رجوع کنید به امام‌خمینی‌، ١٣٦٨ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٥ـ ٥٨؛
الموسوعه الفقهیه، ج‌ ١٥، ص‌ ٢٥٥ـ٢٥٦).

از دیدگاه‌ فقها هنگام‌ شك‌ در باره تذكیه حیوانی‌ كه‌ از پوست‌ آن‌ چرم‌ ساخته‌ شده‌، اصل‌ عدم‌ تذكیه‌ جاری‌ است‌ (رجوع کنید به كاظمی‌ خراسانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٠٧ـ٢١٣). با وجود این‌، وجود برخی‌ نشانه‌ها از نظر شرعی‌ دلیل‌ (اَماره) تذكیه‌ به‌ شمار می‌رود، مانند دریافت‌ چرم‌ یا خرید آن‌ از فرد مسلمان‌ (رجوع کنید به طباطبائی‌یزدی‌، ج‌ ١، ص‌ ١٣٠ـ١٣١). خرید چرم‌ از بازار مسلمانان‌ نیز اَماره تذكیه‌ است‌، زیرا فقها به‌ استناد احادیث‌ (رجوع کنید به حرّ عاملی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٤٩٠ـ٤٩٤) به‌ پاك‌ بودن‌ پوست‌ و چرم‌ خریداری‌ شده‌ از بازار مسلمانان‌ حكم‌ داده‌ و تفحص‌ و پرسش‌ از تذكیه آن‌ را لازم‌ ندانسته‌اند (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به طباطبائی‌یزدی‌، ج‌ ١، ص‌ ٢٩٥؛
امام‌خمینی‌، ١٤٠٧، ج‌ ١، ص‌ ١٠٥؛
نیز رجوع کنید به بازار*؛
بخش‌ ٥). همچنین‌ چرمی‌ كه‌ از سرزمینهای‌ اسلامی‌ وارد شود، برخلاف‌ آنچه‌ از سرزمینهای‌ غیراسلامی‌خریداری‌ شود، از نظر فقهی‌ پاك‌ است‌، مگر آنكه‌ ذبح‌ غیرشرعی‌ حیوان‌ احراز گردد (امام‌خمینی‌، ١٣٦٦ ش‌، ج‌ ١، ص‌ ٩٧ـ٩٩؛
گلپایگانی‌، ج‌ ١، ص‌ ٤٠).

برخی‌ فقها استفاده‌ كردن‌ از چرمی‌ را كه‌ از غیرمسلمان‌ خریداری‌ شده‌ است‌، ولی‌ در باره تذكیه آن‌ اطمینان‌ وجود دارد، جایز دانسته‌اند (رجوع کنید به امام‌ خمینی‌، ١٤٠٧؛
گلپایگانی‌، همانجاها). همچنین‌ در صورتی‌ كه‌ معلوم‌ نباشد چرم‌ موجود در كفش‌، لباس‌، كمربند و مانند اینها از پوست‌ حیوانِ تذكیه‌ شده‌، ساخته‌ شده‌ یا از چیزی‌ دیگر مانند چرم‌ مصنوعی‌، به‌ نظر فقها باید آن‌ را پاك‌ شمرد و نیاز به‌ تفحص‌ و بررسی‌ نیست‌ (رجوع کنید به احكام‌ المغتربین، ص‌ ٣٤، ١٠٧، ١١١ـ١١٢، ١١٤ـ ١١٥؛
نیز رجوع کنید به تذكیه‌ *، ذبح*).

منابع‌:
(١) ابن‌ادریس‌ حلّی‌، كتاب‌السرائرالحاوی‌ لتحریرالفتاوی‌، قم‌ ١٤١٠ـ١٤١١؛
(٢) ابن‌برّاج‌، المهذّب‌، قم‌ ١٤٠٦؛
(٣) ابن‌قدامه‌، المغنی‌، بیروت‌: دارالكتاب‌ العربی‌،[بی‌تا.(؛
(٤) احكام‌ المغتربین‌، وفقاً لفتاوی‌ عشره من‌ مراجع‌ التقلید، اعداد و تنظیم‌ حسین‌ حسینی‌، تهران‌: مركز الطباعه و النشر للمجمع‌ العالمی‌ لاهل‌ البیت‌ (ع‌)، ١٤٢٠؛
(٥) یوسف‌بن‌ احمد بحرانی‌، الحدائق‌ النّاضره فی‌ احكام‌ العتره الطاهره، قم‌ ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش‌؛
(٦) حرّعاملی‌؛
(٧) روح‌اللّه‌ خمینی‌، رهبر انقلاب‌ و بنیانگذار جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، استفتاآت‌ از محضر... حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ امام‌ خمینی‌، ج‌ ١، )قم( ١٣٦٦ ش‌؛
(٨) همو، تحریرالوسیله، بیروت‌ ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٩) همو، كتاب‌ الطهاره، قم‌ )١٤١٠(؛
(١٠) همو، المكاسب‌ المحرمه، ج‌ ١، قم‌ ١٣٦٨ ش‌؛
(١١) وهبه‌ مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه‌ الاسلامی‌ و ادلّته، دمشق‌ ١٤١٨/ ١٩٩٧؛
(١٢) محمدكاظم‌بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌یزدی‌، العروه الوثقی‌، قم‌ ١٤١٧ـ١٤٢٠؛
(١٣) علی‌ غروی‌ تبریزی‌، التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: كتاب‌ الطهاره، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌،ج‌ ٣، قم‌ ١٤١٠؛
(١٤) ابوبكربن‌ مسعود كاسانی، كتاب‌ بدائع‌ الصنائع‌ فی‌ ترتیب‌ الشرائع‌، بیروت‌ ١٤٠٢ / ١٩٨٢؛
(١٥) محمدعلی‌ كاظمی‌ خراسانی‌، كتاب‌ الصلاه، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ نائینی‌، قم‌ ١٤١١؛
(١٦) محمدرضا گلپایگانی‌، مجمع‌ المسائل، ج‌ ١، قم‌ )? ١٤٠٩ (؛
(١٧) الموسوعه الفقهیه، ج‌ ١٥، كویت‌: وزاره الاوقاف‌ و الشئون‌ الاسلامیه، ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٨) محمدحسن‌بن‌ باقر نجفی‌، جواهر الكلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌ ، بیروت‌ ١٩٨١؛
(١٩) یحیی‌بن‌ شرف‌ نووی‌، المجموع‌: شرح‌ المهذّب، بیروت‌: دارالفكر، )بی‌تا.].

/ فریده‌ سعیدی‌ /