تاریخ رشیدی (١) ، کتابی در بارة تاریخ سرزمین ترکستان از ٧٤٨ تا ٩٥٢ و خانهای جغتایی و امیران کاشغر، به فارسی ، تألیف میرزا محمدحیدر دوغلات .

میرزا محمدحیدر در ٩٠٥ در تاشکند به دنیا آمد. جدش ، محمدحیدر گورکان ، اولین امیر کاشغر بود که اسلام را پذیرفت . پدرش محمدحسین گورکان ، حاکم ولایت چاچ / شاش (دوغلات ، ص ١١٧، ١٥٢؛ ریو، ج ١، ص ١٦٥) و مادرش ، خوب نگارخانم دختر یکی از پادشاهان مغول جغتایی به نام یونس خان بود (دوغلات ، ص ١١٧). شیبک خان ازبک (حک : ٩٠٦ـ ٩١٥ یا ٩١٦) در ٩١٤ پدر میرزا محمدحیدر را کشت و قصد داشت خود او را نیز بکشد، ولی دوستان پدر میرزا محمد او را به خراسان و پس از مدتی به کابل نزد پسر خاله اش ، ظهیرالدین محمد بابر (متوفی ٩٣٧)، بنیانگذار سلسلة بابریان ، بردند (همان ، ص ٢١٠ـ٢١٢، ٢٢٨). میرزا محمدحیدر تا ٩١٨ نزد بابر ماند و همراه او در برخی جنگها شرکت کرد، سپس به کاشغر نزد پسر دایی اش سلطان سیدخان بن احمد (حک : ٩٢٠ـ ٩٣٩) رفت (همان ، ص ٢٣٠ـ٢٣١)، اما با روی کار آمدن عبدالرشید خان ، پسر و جانشین سلطان سیدخان ، در ٩٣٩ کاشغر را ترک کرد و در لاهور به کامران میرزا، پسر بابر،

پیوست . در ٩٤٦ همایون پادشاه را در جنگ با شیرشاه افغان یاری داد و پس از شکست خوردن همایون به لاهور بازگشت . میرزامحمدحیدر در ٩٤٧ به کشمیر لشکر کشید، در ٩٤٨ حکومت آنجا را به دست آورد و در ٩٥٨ بر اثر قیام گروهی از سران کشمیری به قتل رسید (همان ، ص ٤٧٢، ٤٧٩ـ٤٨٠؛ ریو، ج ١، ص ١٦٥؛ د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «دوغلات »).

تاریخ رشیدی یگانه اثر به جا مانده در بارة تاریخ ترکستان است و در بارة رخدادهای این سرزمین اطلاعات منحصر به فردی دارد. این کتاب شامل دو دفتر است : دفتر نخست که مؤلف آن را «تاریخ اصل » نیز خوانده ، در ٩٥١ـ٩٥٢ نوشته شده (ریو، ج ١، ص ١٦٧) و مشتمل است بر شرح رویدادهای دو سلسلة هم زمان ، یعنی خانهای مغولستان از تُغلُق تیمور تا عبدالرشیدخان و امیران دوغلات که در ترکستان شرقی حکومت می کردند و تابع خانهای مغولستان بودند. در این دفتر حدود جغرافیایی مناطق مختلف ترکستان ، از جمله دشت قپچاق / قبچاق و ختن و کاشغر و مغولستان ، نیز آمده و به وضع کشاورزی ، آب و هوا و مزارات کاشغر نیز پرداخته شده است (دوغلات ، ص ٢٩٤ـ٢٩٩، ٣٠١ـ٣٠٣). مؤلف در تحریر این بخش از روایات شفاهی نیز استفاده کرده و به همین سبب گاه دچار اشتباه شده است (رجوع کنید به بارتولد، ص ٢٣٤). دفتر دوم که «تاریخ مختصر» نیز نام دارد، در ٩٤٨ (سالها پیش از دفتر اول ) نوشته شده است و شامل شرح زندگی مؤلف ، رویدادهای سمرقند و بخارا و کشمکشهای میان جانشینان تیمور (دوغلات ، ص ١٥٠، ١٥٤ـ ١٥٥؛ ریو، ج ١، ص ١٦٧) و شکل گیری حکومت شاه اسماعیل صفوی و نبردهای او با ازبکان است . مؤلف همچنین برخی اصول مملکتداری پادشاهان را ــ که مولانا محمدقاضی به درخواست او تدوین کرده بود ــ در این دفتر آورده است (ص ٢٣٢ـ٢٣٤؛ ریو، ج ١، ص ١٦٧).

تاریخ رشیدی نثری ساده و روان دارد. مؤلف رویدادها را بدون در نظر گرفتن ترتیب تاریخی نوشته و فقط هنگام شرح آنها سنه را نیز ذکر کرده است (رجوع کنید به ص ١٢٤ـ ١٢٥، ١٢٨ و جاهای دیگر).

میرزا محمد برای تألیف این کتاب از منابعی چون جامع التواریخ خواجه رشیدالدین فضل اللّه ، تاریخ جهانگشای جوینی ، تاریخ گزیده حمداللّه مستوفی ، ظفرنامة شرف الدین علی یزدی ، تاریخ منظوم عبدالرزاق و اولوس اربعه میرزا الغ بیگ استفاده کرده است (دوغلات ، ص ١٥١، ٢٩٢ـ٢٩٣).

تألیف این کتاب در ٩٥٢ به پایان رسید (همان ، ص ١٤٩) و مؤلف آن را به اسم شیخ ارشدالدین ــ که موجب اسلام آوردن تغلق تیمور شد و پس از او همة خانهای مغول مسلمان شدند ــ تاریخ رشیدی نام نهاد (همان ، ص ١٣٩). این کتاب از منابع اصلی برخی از محققان معاصر که در بارة تاریخ مغول تحقیق کرده اند، از جمله هاورث و ارسکین و بلیو ، بوده است (دوغلات ، ترجمة انگلیسی ، مقدمة الیاس ، ص VI ـ VII ، XV ). ارسکین خلاصة بخش اول تاریخ رشیدی را در جلد اول کتابش (ص ٣٨ـ١٩٢)، > تاریخ هند در زمان حکومت بابر و همایون < ، به چاپ رسانده (ریو، ج ١، ص ١٦٥) و الیوت نیز بخشهایی از تاریخ رشیدی را در اثر خویش ، > تاریخ هند < ، آورده است (همان ، ج ١، ص ١٦٦).

از این کتاب چند نسخة خطی وجود دارد: یک نسخه در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران (ش ٣٢١٨) و دو نسخه در موزة بریتانیا (ریو، ج ١، ص ١٦٨). این کتاب به ترکی ترجمه و در ١٢٦٣ در ختن چاپ شده است (دوغلات ، ترجمة انگلیسی ، مقدمة الیاس ، ص X ). ادوارد دنیسون راس این کتاب را به انگلیسی ترجمه کرده که با مقدمه و حواشی و تعلیقات الیاس ، سرکنسول انگلستان در خراسان و سیستان ، در ١٨٩٥ در لندن منتشر شده است . تاریخ رشیدی در ١٣٧٠ ش / ١٩٩١ در دهلی چاپ افست شده است .

منابع :
(١) واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، تاریخ ترکهای آسیای مرکزی ، ترجمة غفار حسینی ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢) محمدحیدر دوغلات ، تاریخ رشیدی ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٣٢١٨؛

(٣) Muh ¤ammad H ¤aydar Du ¦g ¢h ¢la ¦t, Tarikh-i-Rashidi , Engl. trans. by E. Denison Ross, Delhi ١٩٩١;
(٤) EI ٢ , s.v. "Du ¦g ¢h ¢la ¦t" (by W. Barthold and B. Spuler);
(٥) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٩٦٦.

/ عباسقلی غفاری فرد و مهین فهیمی /