بایزیدِ دَوری ، کاتب المُلک ، خوشنویس و شاعر فارسی گوی قرن دهم . فرزند میرنظام و از سادات بود. خود را از فرزندان سلاطین می دانست و عنوان «سلطان » را پیش از نام خود می افزود. اکبرشاه (حک : ٩٦٣ـ١٠١٤) به او لقب «کاتب الملک » داده بود. در شعر، «دوری » تخلص می کرد.

در خوشنویسی شاگرد میرعلی هروی و ملاّ محمد قاسم (بن ) شادی شاه بود که اوّلی در ٩٣٥ و دوّمی در ٩٦٠ در قید حیات بودند. میرعلی در مرقعاتِ خود او را «فرزند عزتمند» خطاب کرده است . بایزید از هرات به هندوستان رفت و در کتابخانة سلطنتی اکبرشاه استخدام شد. شاید در هندوستانِ آن زمان کسی خط نستعلیق (قاطعی هروی ، ص ٢٥٢)، و شکسته (خوشگو، ص ١٢٨) را به خوبی او ننوشته باشد. ملاّ قاطعی (متوفی ١٠٢٤)، از خوشنویسان هرات گفته است که دوری خوشنویسی برجسته ، بی نظیر و چابکدست ، و کیفیت خطش عالی بوده است . خواجه ابراهیم حسین احدی بلوطی لاهوری (متوفی ١٠٠١)، نستعلیق نویسِ جوانمرگِ روزگار اکبر، یکی از شاگردان او بود. بایزید در ٩٨٥

به زیارت حج رفت و در ٩٨٦ دربازگشت به هندوستان ، کشتی او نزدیک بندر سُورَت به سنگ خورد و درهم شکست و بایزید غرق شد.

دوری طبع شعر نیز داشت و صاحب دیوان بود. اشعار او در تذکره های شعرا ضبط است و تذکره نویسان شعر او را ستوده اند. از آثار تألیفی او مجمع الشعرا به فارسی در دست است که برای حمیده بانو، دختر علی اکبر جامی و مادرِ اکبرشاه ، تألیف و به او پیشکش کرده است . به قول مؤلف ، دراین کتاب از آثار بهترین شعرای متقدّم و متأخّر نمونه هایی گلچین شده و نمونة کلام ٤٨٥ شاعر به ترتیب الفباییِ تخلّص آنها گرد آمده است .

از اشعار دوری ، مثنوی و قصیده ای در مدح حمیده بانو و اکبرشاه و دو غزل در مجمع الشعرا آمده است . نسخة منحصر به فرد مجمع الشعرا در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران (ش ٢٤٤٨) موجود است و احتمال داده اند که به خط مؤلف باشد. این نسخه ، که به خط خوش ریز نستعلیق کتابت شده است امضا و تاریخ ندارد (دانشگاه تهران ، کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد، ج ٩، ص ١١٥١ـ١١٧٠). بایزید در کتیبة مسجدی ، ساختة شیخ عبدالغنی در ٩٦٧ در منطقة ناگورماروار، قطعه ای از سروده های خود را به خط نستعلیق تحریر کرده است ( چغتایی ، ص ١٣٠ـ١٣١).

دوری قصة حمزه ، تألیف ملا قاطعی هروی ، را با همکاری خوشنویسان دیگر، مانند میرکُلَنگ هروی و حافظ محمد امین ، در کتابخانة سلطنتی اکبر خوشنویسی کرد. نسخه های خسرو و شیرین ، گوی و چوگان ، و یوسف و زلیخا ، که او آنها را به خطی بغایت خوش نوشته بود، نزد ملاّ قاطعی در هرات بود. ترجمة اربعین جامی (متوفی ٨٩٨) را بایزید در ماه صفر ٩٦٨ کتابت کرد. عبارات عربی آن به نستعلیق جلی و عبارات فارسی به نستعلیق خفی تحریر شده است . این کتاب جدولهای مطلاّ و ملوّن دارد و نسخة خطی آن در موزة سالارجنگ ، حیدرآباد دکن ( A.N m.١١١١, Ha.Ar, ١٧٠٣ ) موجود است (سالارجنگ میوزیم و کتب خانه ، ج ٤، ص ٢٩٠). نسخة مثنوی دول رانی و خضرخان سرودة امیرخسرو دهلوی ، که بایزید در محرم ٩٧٦ برای اکبرشاه به قلم خوش جلی کتابت کرده بود، اکنون در کتابخانة دولتی ایالت کَپور تَهله (هند) موجود است (شفیع ، ج ١، ص ٣٩٢ و صفحة روبرو). بعضی مرقّعات بایزید در کتابخانة خزینة اوقاف استانبول و مجموعة خصوصی خانم پروین شیبانی (ایران ) موجود است (برای تفصیل مرقّعات رجوع کنید به بیانی ، ج ١، ص ٩٦).

منابع :
(١) محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیب ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور ١٩٧٩، ج ٢، ص ٤٧٨ـ٤٧٩؛
(٢) عبدالقادربن ملوکشاه بداؤنی ، منتخب التواریخ ، چاپ ولیم ناسولیس و احمد علی ، کلکته ١٨٦٥ـ١٨٦٩، ج ٣، ص ٢٢٧ـ٢٢٨؛
(٣) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان ، تهران ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٩٥ـ٩٦؛
(٤) جهانگیر، امپراتور هند، تذکرة الشعرا ، چاپ عبدالغنی میرزایف ، کراچی ١٩٧٦، ص ٩، ٤٣؛
(٥) محمد عبدالله چغتایی ، سرگذشت خط نستعلیق ، لاهور ١٩٧٠، ص ١٣٠ـ١٣١؛
(٦) علی ابراهیم خان خلیل ، صحف ابراهیم ، نسخة عکسی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٩٧٥، ذیل حرف «د»؛
(٧) بندربن داس خوشگو، سفینة خوشگو ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٦٥٥، ص ١٢٨؛
(٨) دانشگاه تهران ، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، فهرست نسخه های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ، نگارش محمدتقی دانش پژوه ، ج ٩، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٩) سالار جنگ میوزیم و کتب خانه ، فهرست مشروح فارسی مخطوطات در سالار جنگ میوزیم و کتب خانه ، چاپ محمد اشرف ، حیدرآباد ١٩٦٥ـ١٩٦٩؛
(١٠) محمد شفیع ، مقالات مولوی محمد شفیع راجع به هنروران و خط و خطاطان ، لاهور ١٩٧٢ـ١٩٨١، ج ١، ص ٢٠٤ـ٢٠٥؛
(١١) مصطفی عالی ، مناقب هنروران ، استانبول ١٩٢٦، ص ٤٧ـ٤٨؛
(١٢) قاطعی هروی ، تذکرة مجمع الشعرای جهانگیر شاهی ، چاپ محمد سلیم اختر، کراچی ١٩٧٩، ص ٥٤، ٧٧، ٢٢٧، ٢٥٢؛
(١٣) عارف نوشاهی ، «بایزید دوری هروی و مجمع الشعرای او»، تحقیقات اسلامی ، سال ٦، ش ١ و ٢ (١٣٧٠ ش )، ص ٢٤٨ـ٢٧٧؛
احمدبن محمد مقیم هروی ، طبقات اکبری ، کلکته ١٩٣١، ج ٢، ص ٤٩٤.

/ عارف نوشاهی /