خاتون آبادى، ميرمحمدحسين ، خاتون آبادى، ميرمحمدحسين، فقيه و مؤلف مشهور امامى قرن دوازدهم. زمان و محل تولد او معلوم نيست. پدرش ميرمحمدصالح خاتونآبادى* از عالمان مشهور اصفهان بود. محمدحسين علوم گوناگون اسلامى را نزد جدّ مادريش محمدباقر مجلسى (متوفى ١١١٠)، جد پدريش عبدالواسع (متوفى اواخر قرن يازدهم)، پدرش محمدصالح (متوفى ١١٢٦)، آقاجمالالدين خوانسارى* (متوفى ١١٢٢)، محمدبن عبدالفتاح سراب تنكابنى* (متوفى ١١٢٤)، سليمانبن عبداللّه ماحوزى (متوفى ١١٢١)، سيدعلىخانبن احمد دشتكى مدنى (متوفى ١١٢٠)، شاهمحمدبن محمد دارابى شيرازى (متوفى ١١٣٠) و ابوالحسن شريفبن محمدطاهر فتونى* (متوفى ١١٣٨ يا ١١٣٩) آموخت يا از آنان حديث شنيد و اجازه روايت گرفت. كسانى چون فرزندش ميرعبدالباقى (متوفى ١٢٠٧؛ درباره او رجوع کنید به خاتونآبادى*، خاندان)، زينالدين على خوانسارى (متوفى ١١٦٧)، محمدبن محمدزمان كاشانى (متوفى بعد از ١١٧٢)، سيدعبداللّهبن نورالدين جزايرى* (متوفى ١١٧٣)، سيدصدرالدين محمدبن محمدباقر رضوى قمى، احمدبن محمدمهدىبن محمدمؤمن خاتونآبادى و محمدمهدىبن رضىالدين هرندى (متوفى ١١٨٠) نيز نزد او درس خواندند يا از وى حديث شنيدند و اجازه روايت گرفتند (رجوع کنید به خاتونآبادى، مناقبالفضلاء؛ همو، احوالالعلماء، گ (٢٨٨ـ ٢٩٠)؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ١، ص ١٨٥؛ موسوعة طبقاتالفقهاء، ج ١٢، ص ٣٦٤ـ٣٦٥؛ حسينىاشكورى، ص ٩٣).

خاتونآبادى پس از پدرش، امام جمعه اصفهان شد (حبيب آبادى، ج ٢، ص ٣١٨ـ٣١٩؛ قس خوانسارى، ج ٢، ص ٣٦١ كه وى را امام جمعه اصفهان پس از محمدتقى الماسى دانسته است) و در اواخر عمر، منصب شيخالاسلامى اصفهان را برعهده گرفت. پس از هجوم محمود افغان به اصفهان در زمان شاهسلطانحسين (حك : ١١٠٥ـ١١٣٥) و سقوط سلسله صفويان، افغانها خاتونآبادى را كه وزير مريمبيگم (عمه شاه) بود، بسيار شكنجه كردند تا اموالش را بگيرند. اين حادثه در روحيه او تأثير بسيار گذاشت و به گفته خود او، سبب توجه بيشتر وى به مسائل اخروى شد. او سپس به خاتونآباد (در اطراف اصفهان) رفت و به عبادت مشغول شد، ولى همچنان مرجع دينى مردم بود (رجوع کنید به خاتونآبادى، مناقبالفضلاء، ص ٤٦٥ـ٤٦٧؛ قزوينى، ص ١٢٦؛ آقابزرگ طهرانى، ١٣٧٢ش، ص ١٩٨). خاتونآبادى خواسته نادرشاه افشار (حك : ١١٤٨ـ١١٦٠) را مبنى بر فتوادادن به كفر عثمانيها كه خواسته بودند، ايران به حوزه خلافت آنها ملحق شود، نپذيرفت (نورى، ص ١٤٩). ميرمحمدحسين در ١١٥١ درگذشت و در مشهد به خاك سپرده شد (آقابزرگ طهرانى، ١٣٣٧ش، ص ١٥٤؛ كشميرى، ص ٢١١).

خاتونآبادى در علوم عقلى، حكمت، ادبيات و فقه و حديث تبحر بسيار داشت (آقااحمد كرمانشاهى، ج ١، ص ٩٦؛ خوانسارى، ج ٢، ص٣٦٠). قزوينى (ص ١٢٥ـ١٢٦) وى را با تعابيرى چون رئيس شيعه و عالم بىنظير ياد كرده و زهد و قوّت نفس او را ستوده است.

آثار خاتونآبادى بسيار متنوع است. در فقه و اصول آثارى چون: مُنيةالمُريد، شرح الرَوْضَةالبَهِيَّة اثر فقهى شهيدثانى و حاشيهاى بر آن، حاشيه بر مَعالِمالاصول اثر حسنبن زينالدين در اصول فقه و رسالههاى گوناگون دارد و در كلام، النَّجْم الثاقِب فى اثبات الواجب، رسالةالبِداء و حاشيه بر شرح تجريدالاعتقاد قوشچى را نوشته است. مناقبالفُضلاء فى رياض العلماء يا رجالِ ميرمحمدحسين كه اجازه مبسوط او به زينالدين على خوانسارى است و مقالة فى اسماء مَن اِستبصر مِنْ علماء العامة از ديگر تأليفات اوست. در اين اثر، تشيع عبدالرحمان جامى مطرح شده است (رجوع کنید به خاتونآبادى، مناقبالفضلاء، ص ٥٠٧ـ ٥٠٨؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٩٤، ١١٤، ٢٠٦، ج١٠، ص١١٢، ج١٢، ص٤٥، ج١٣، ص ٢٩٣، ج ٢١، ص ٣٩٦، ج٢٢، ص ٣٣٣، ج ٢٣، ص ٢٠٩). ديگر آثار مهم او كه حوزههايى چون اخلاق، ادعيه و زيارات را دربرمىگيرد، عبارتاند از: كلمةالتقوى يا لباس التقوى درباره غيبت، الالواح السماوية فى اختيارات ايام الاسبوع و السِنة، خزائن الجواهر، سَبع المَثانى، وسيلةالنجاح، مفتاحالفرج، نوروزيه و مجموعه الرسائل الكثيرة (رجوع کنید به خاتونآبادى، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٣٠١، ج ٧، ص ١٥٤، ج١٠، ص ٢٥٤، ج ١٢، ص ١٢٩ـ ١٣٠، ج ٢١، ص ٣٣٨، ج ٢٤، ص ٣٨٣، ج ٢٥، ص ٨٥). وى رسالهاى با عنوان احوال العلماء من اقارب المؤلف نيز نگاشته است.

منابع:
(١) آقا احمد كرمانشاهى، مرآتالاحوال جهاننما: سفرنامه، قم ١٣٧٣ش؛
(٢) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، چاپ علىنقى منزوى و احمد منزوى، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) همو، طبقات اعلامالشيعة: الكواكب المنتشرة فىالقرن الثانى بعد العشرة، چاپ علىنقى منزوى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٤) همو، مُصَفَّى المَقال فى مُصَنِّفى علمالرجال، چاپ احمد منزوى، تهران ١٣٣٧ش؛
(٥) محمدعلى حبيبآبادى، مكارم الآثار، ج ٢، اصفهان ١٣٤٢ش؛
(٦) احمد حسينىاشكورى، تلامذةالعلامة المجلسى و المجازونمنه، چاپ محمود مرعشى، قم ١٤١٠؛
(٧) محمدحسينبن محمدصالح خاتونآبادى، احوال العلماء مناقارب المؤلف، نسخه خطى كتابخانه (ش ١) مجلس شوراى اسلامى، ش ٧/٥٥٠١؛
(٨) همو، مناقب الفضلاء، چاپ جويا جهانبخش، در ميراث حديث شيعه، دفتر ٤، چاپ مهدى مهريزى و على صدرايى خويى، قم: مركز تحقيقات دارالحديث، ١٣٧٨ش؛
(٩) خوانسارى؛
(١٠) عبدالنبىبن محمدتقى قزوينى، تتميم املالآمل، چاپ احمد حسينى، قم ١٤٠٧؛
(١١) محمدعلىبن صادقعلى كشميرى، كتاب نجومالسماء فى تراجمالعلماء، قم ?( ١٣٩٤)؛
(١٢) موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامامالصادق، ١٤١٨ـ١٤٢٤؛
(١٣) حسينبن محمدتقى نورى، فيض قدسى: زندگينامه علامه محمدباقر مجلسى (١٠٣٧ـ١١١٠ه .ق)، ترجمه جعفر نبوى، تهران ١٣٧٤ش.

/ عليرضا سعيد /