تلخیص البیان فی مَجازات القرآن ، کتابی به عربی در بیان مفاهیم مجازی و استعاری قرآن ، تألیف ابوالحسن محمدبن حسین شریف رضی ، دانشمند امامی نیمة دوم قرن چهارم (متوفی ٤٠٦). این کتاب نخستین اثر مستقل در بارة مجازها و استعاره های قرآن است و خود مؤلف در المجازات النبویّة (ص ١٠) به این نکته اشاره کرده است ، هر چند کتاب مَجاز القرآن ابوعبیده مَعمربن مثنّی (متوفی ٢٠٩) عنوان مجاز دارد، اما مجاز در نزد وی معنایی عام داشته و مراد از آن راههایی بوده که قرآن برای بیان مقاصد خود بر گزیده است (ج ١، مقدمة سزگین ، ص ١٩). ازینرو مَجاز با کلمات تفسیر، معنی ، تقدیر و تأویل مترادف شده است و معنای بلاغی آن مورد نظر نیست (همان ، ص ١٨ـ١٩؛ علوی مقدم ، ص ١٣٣، ١٣٩؛ برای نمونه ها رجوع کنید به ابوعبیده ، ج ١، ص ٣، ١٤٧، ٢٠٥).

تلخیص البیان کتابی ارزشمند و به نوشتة ابن خلّکان (ج ٤، ص ٤١٦) در نوع خود نادر است . مؤلف در المجازات النبویّة (ص ٩) و ابن عنبه (ص ٢٠٧) و امین (ج ٩، ص ٢١٨)، نام کتاب را تلخیص البیان عن مجازات القرآن آورده اند، اما در پاره ای منابع نام آن تلخیص البیان من مجازات القرآن آمده است (ابن شهرآشوب ، ص ٥١؛
حرّعاملی ، قسم ٢، ص ٢٦١). برخی نیز به دلیل موضوع کتاب ، آن را با عنوان مجاز یا مجازات القرآن ذکر کرده اند (نجاشی ، ص ٣٩٨؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٤٢١؛
فرّوخ ، ج ٣، ص ٦٠)، ولی عنوان آن در تمام چاپها، تلخیص البیان فی مجازات القرآن است .

باتوجه به نثر زیبای شریف رضی ( رجوع کنید به باخرزی ، ج ١،ص ٢٩٣؛
ابن جوزی ، ج ١٥، ص ١١٥؛
متز، ج ١، ص ٤٨٧، ٤٩١؛
تستری ، ج ٨، ص ١٤٨) و عبارتهای فصیح و ترکیبهای اصیل که استادی وی را نشان می دهد ( رجوع کنید به شریف رضی ، چاپ محمد عبدالغنی حسن ، ص ١٦١، ٣٠٤؛
چاپ مشکوة ، مقدمه ، ص م )، در سیر علوم بلاغی ، این کتاب از مهمترین آثار تحقیقی سدة چهارم است (ضیف ، ص ١٣٩) که مجازها و استعاره ها و کنایه های قرآن کریم را، به ترتیبِ سوره ها و آیات و با استشهاد فراوان از اشعار عربی ، با عنوان کلی مجاز آورده است (همان ، ص ١٤٠؛
برای نمونة شواهد رجوع کنید به شریف رضی ، چاپ محمدعبدالغنی حسن ، ص ١٤٣، ١٦٩، ١٧٩) و می توان آن را تفسیر بیانی قرآن کریم دانست که برای نشان دادن جنبة اعجاز بلاغی و بیانی قرآن نوشته شده است (همان ، مقدمه ، ص ٦١). از جمله ، بحث از آیة : «اَللّهُ یَسْتَهزِی ُ بِهِمْ...» (بقره : ١٥) قابل ذکر است که «استهزاء» مجازاً به خداوند اسناد داده شده است ، زیرا خداوند حلیم و حکیم است و استهزاء، عکس اینهاست ؛
ازینرو در این آیه جزای استهزاء که مؤاخذه و عِقاب است ، استهزاء نامیده شده است (همان ، ص ١١٣ـ١١٤). شریف رضی همچنین ضمن بحث از آیة «... مِنْ بَعْدِ م'ا ک'ادَ یَزیغُ قُلُوبُ فَریقٍ مِنْهُم ...» (توبه : ١١٧) آن را استعاره دانسته و معنای حقیقی زیغ را اعوجاج و کجی ذکر کرده است . به نظر او در این آیه حالت درونی و روانی آنانی که از شدت ترس نزدیک بوده است خود را ببازند، به موجود محسوسی تشبیه شده که پس از استقامت و راستی به کجی گراید و بعد از ثبات و استواری ، منحرف شود. شریف رضی برای اثبات گفتة خود آیة بعد را دلیل آورده که می گوید: «... حَتّ'ی اِذا' ض'اقَتْ عَلَیْهِمُْالاَرْضُ بِم'ا رَحُبَتْ وَ ض'اقَتْ عَلَیهِم اَنْفُسُهُمْ...» (توبه : ١١٨) و افزوده است که این نیز استعاره است و در واقع تشبیه معقول به محسوس است ، زیرا توصیف نفس به تنگی و گشادگی ، حقیقی نیست بلکه مجازی است (همان ، ص ١٥٠ـ١٥١؛
علوی مقدم ، ص ١٤٥ـ١٤٦).

شریف رضی در تلخیص البیان از پدر خود، ابواحمد حسین بن موسی ، با عبارت «رضی اللّه عنه و أرضاه » یاد کرده است (چاپ محمدعبدالغنی حسن ، ص ٣٢٢)؛
با توجه به سال درگذشت پدرش (٤٠٠) و سال وفات خودش (٤٠٦)، وی باید کتاب را در شش سال آخر زندگی اش نوشته باشد. او در این کتاب از برخی استادانش نام برده است ، از جمله از ابن جنّی ، قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوبکر محمدبن موسی خوارزمی (همان ، ص ١٤٨، ٢١٢، ٢٨٠ـ٢٨١).

برخی از ویژگیهای تلخیص البیان عبارت است از: ذکر قرائتهای مختلف بنا بر نظر قاریان هفت گانه ( رجوع کنید به همان ، ص ١١٤، پانویس ٢، ص ١٢٧، پانویس ١)؛
بحث از معانی واژگان و ترکیبهای قرآنی ( رجوع کنید به همان ، فهرست ، ص ٤٤٧ـ ٤٥٨)؛
برطرف کردن مشکلات شواهد شعری که به آنها استناد کرده و اظهار نظر در مسائل اختلافی (همان ، چاپ مشکوة ، مقدمه ، ص م ) و استفاده از احادیث در بیان مجازها و ترکیبهای قرآنی ( رجوع کنید به همان ، چاپ محمدعبدالغنی حسن ، ص ١٥٧، ١٧٤، ٢٧٤). به تصریح مؤلف در این کتاب ، برخی سوره ها معانی مجازی ندارند، مانند سورة عبس (همان ، ص ٣٥٩) و سورة انفطار (همان ، ص ٣٦٠). او در کتاب خود، از شاعران دورة عباسی شاهدی نیاورده ، زیرا در گذشته اصالت شعر عربی را تا پایان دورة اموی می دانسته اند (همان ، مقدمة محمدعبدالغنی حسن ، ص ٣٩).

نخستین بار سیدمحمد مشکوة نسخه ای از این کتاب را شناسایی و عکس آن را با مقدمه و فهرستهای مختلف در ١٣٢٩ در تهران چاپ کرد. سپس محقق مصری ، محمدعبدالغنی حسن ، همین نسخه را به شیوه ای بدیع تحقیق و در ١٣٧٤/ ١٩٥٥ در مصر چاپ کرد و چاپ افست آن را نیز در بیروت منتشر نمود. پس از این دو چاپ ، نسخة دیگری از کتاب در کتابخانة سید محمد جزائری در نجف به دست آمد و مکی سید جاسم چاپ کامل آن را در ١٣٧٥ در بغداد انتشار داد که اساس چاپ دیگری در تهران در ١٤٠٧ شد. سید محمدباقر سبزواری آن را در ١٣٣٠ش در تهران به فارسی بر گرداند و با استشهاد از اشعار فارسی (برای نمونه رجوع کنید به ص ٤٤ـ٤٥، ٤٩، ٦٠) به چاپ رساند.

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) آقابزرگ طهرانی ؛
(٣) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادرعطا و مصطفی عبدالقادرعطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن خلّکان ؛
(٥) ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، نجف ١٣٨٠/ ١٩٦١؛
(٦) ابن عنبه ، عمدة الطّالب فی انساب آل ابی طالب ، چاپ محمدحسن آل طالقانی ، نجف ١٣٨٠/١٩٦١؛
(٧) معمربن مثنّی ابوعبیده ، مجاز القرآن ، چاپ محمدفؤاد سزگین ، قاهره ١٩٨٨؛
(٨) امین ؛
(٩) علی بن حسن باخرزی ، دمیة القصر و عصرة اهل العصر ، چاپ محمد تونجی ، ج ١، دمشق ?( ١٣٩١/١٩٧١ ) ؛
(١٠) محمدتقی تستری ، قاموس الرجال ، تهران ١٣٧٩ـ١٣٩١؛
(١١) محمدبن حسن حرّ عاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، قسم ٢، قم ١٣٦٢ش ؛
(١٢) محمدبن حسین شریف رضی ، تلخیص البیان فی مجازات القرآن ، چاپ محمد مشکوة ، تهران ١٣٢٩ـ ١٣٣٢ش ؛
(١٣) همان ، چاپ محمد عبدالغنی حسن ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٤) همان ، ترجمة محمدباقر سبزواری ، تهران ١٣٣٠ش ؛
(١٥) همو، المجازات النبویّة ، چاپ طه محمد زینی ، قاهره ١٩٦٨، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(١٦) شوقی ضیف ، البلاغة تطور و تاریخ ، قاهره ١٩٨٧؛
(١٧) محمد علوی مقدّم ، «مقایسة مجازالقرآن ابوعبیده و تلخیص البیان سیدرضی »، در یادنامة علامه شریف رضی ، به اهتمام ابراهیم سیدعلوی ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(١٨) عمر فرّوخ ، تاریخ الادب العربی ، ج ٣، بیروت ١٩٨٩؛
(١٩) آدام متز، الحضارة الاسلامیّة فی القرن الرابع الهجری ، نقله الی العربیة محمد عبدالهادی ابوریدة ، قاهره ١٣٧٧/١٩٥٧؛
(٢٠) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧.

/ باقر قربانی زرّین /