دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٨٢٨
جمالالدین شروانی ، وزیر موسیخان (ایلخان مغول) از شوال تا ذیحجه ٧٣٦ و وزیر امیرعلی پادشاه (از خوانین مغول). وی پسر تاجالدین علی بود. با مرگ سلطان ابو سعید بهادر * در ١٣ ربیعالآخر ٧٣٦ و فقدان فرمانروایان لایق، اقتدار دولت ایلخانان رو به زوال نهاد، چنانكه در دو دهه آخر حكمرانی این خاندان (از ٧٣٦ تا ٧٥٦)، هشت پادشاه به سلطنت رسیدند و مقام ایلخانی وسیلهای برای قدرتطلبی امیران با نفوذ گردید. پس از جلوس اَرْپاخان/ اَرْپایگائون (دهمین ایلخان مغول، حك : از ربیعالآخر تا شوال ٧٣٦)، به جانشینی ابوسعید (خواندمیر، ج ٣، ص ٢٢١ـ٢٢٢)، این كه غیاثالدین محمد، وزیر سلطان ابوسعید، امرا را به اتحاد دعوت كرده بود، امیرعلی پادشاه، دایی سلطان ابوسعید و حكمران دیاربكر، به سلطنت ارپاخان رضایت نداد و موسیخان مغول، نواده بایدو * (ششمین ایلخان مغول) را به شاهی بر گزید (شبانكارهای، ص ٣٠٧ـ ٣٠٨؛ عبدالرزاق سمرقندی، ج ١، ص ١٢٥ـ١٢٦؛ میرخواند، ج ٥، ص ٥٣٧). آنگاه با تشدید كینههای قبیلهای، در ١٧ رمضان ٧٣٦ موجب بروز جنگ كنار رود جَغَتو (زرینهرود)، میان دو ایلخان جدید شد (خواندمیر، ج ٣، ص ٢٢٣ـ٢٢٤). با كشته شدن ارپاخان در ٣ شوال ٧٣٦ در جنگ، امیرعلی پادشاه زمام امور را به دست گرفت و منصب نیابت و وزارت را به جمالالدین شروانی سپرد. وزیر جدید، چون به دولت امیرعلی پادشاه اعتماد نداشت، در مدت كوتاه وزارت خود جز نیكی به مردم و دلجویی از آنان كاری نكرد (شبانكارهای، ص ٣٠٢؛ حافظ ابرو، ١٣١٧ ش، ص ١٥٢؛ همو، ١٣٨٠ ش، ج ١، ص ٥٨؛ عبدالرزاق سمرقندی، ج ١، ص١٣٠) و به همین علت، در بین وزیران مغول چندان شهرتی به دست نیاورد. اشپولر (ص٢٤٠) نام او را تنها در فهرست اسامی وزیران ممالك، با قید علامت استفهام، با عنوان برادر «عنایت»الدین ذكر كرده و تاریخ وزارت وی را تا سال ٧٣٧ دانسته است.
ایلخانان مغول در بیش از یك قرن فرمانروایی در ایران (٦٥٣ـ٧٥٦)، بهرغم حفظ وحدت دولت، نتوانستند حدود مسئولیت صاحبان مناصب و وزیران را مشخص كنند و نفوذ هر ایلخان یا وزیر در قلمرو حاكمیتش، به شخصیت خود او بستگی داشت و همین موضوع یكی از عوامل انقراض این سلسله گردید. موسیخان، یازدهمین فرمانروای مغول، پس از دو ماهونیم سلطنت ظاهری، در ١٠ ذیحجه ٧٣٧ به قتل رسید و امرا، شاهزاده دیگری را به جانشینی او انتخاب كردند (خواندمیر، ج ٣، ص ٢٢٦ـ٢٢٧؛ قس اقبال آشتیانی، ص ٣٥٢).
منابع:
(١) عباس اقبال آشتیانی، تاریخ مغول: از حمله چنگیز تا تشكیل دولت تیموری ، تهران ١٣٦٤ ش؛
(٢) عبداللّهبن لطفاللّه حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ رشیدی ، بخش ١، چاپ خانبابا بیانی، تهران ١٣١٧ ش؛
(٣) همو، زبدةالتواریخ ، چاپ كمال حاج سیدجوادی، تهران ١٣٨٠ ش؛
(٤) خواندمیر؛
(٥) محمدبن علی شبانكارهای، مجمعالانساب، چاپ میرهاشم محدث، تهران ١٣٦٣ ش؛
(٦) عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین ، ج ١، چاپ عبدالحسین نوائی، تهران ١٣٥٣ ش؛
(٧) میرخواند؛
(٨) Bertold Spuler , Die Mongolen in Iran , Leiden ١٩٨٥.
/ عبدالكریم گلشنی /