حاجی‌بیگوف ، عُزَیر (یا عزیر حاجى بیگلى)، موسیقی‌دان، روزنامه‌نگار و نمایشنامه‌نویس آذربایجانى. وى در ١٣٠٢/ ١٨٨٥ در روستاى آغجابدیع، نزدیك شهر شوشه قره‌باغ، به دنیا آمد. زندگى و تحصیل در شهر شوشه، كه از كانونهاى شعر و موسیقى قفقاز بود (رجوع کنید به صفروفا، ص ١١ـ١٢)، وى را به شعر و هنر بسیار علاقه‌مند كرد. دایى عزیر نیز، كه نخستین معلم موسیقى او بود، در جهت دادن به علایق او بی‌تأثیر نبود. عزیر در سیزده سالگى در گروه هم‌سرایان نمایشنامه مجنون لیلی‌نین مزارى اوسته (مجنون بر سر مزار لیلى)، كه در ١٣١٥/ ١٨٩٧ به اجرا درآمد، شركت كرد (همان، ص ١٢ـ١٣؛ د. آ.، ج ١٠، ص ١٤٧؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، ذیل "Hacibeyli, Uzeyir Ebdulhuseyn Ogiu")، كه ظاهرآ نخستین گام وى در مسیر فعالیتهاى هنرى بود. عزیر از ١٣١٧ تا ١٣٢٢/ ١٨٩٩ـ ١٩٠٤ در دانشسراى گورىِ گرجستان به فراگیرى زبان و ادبیات روسى و علوم جدید پرداخت و با موسیقى غربى نیز تا حدودى آشنا شد (صفروفا، ص ١٤؛ حبیب بیگلى، ص ٧٠)، سپس در یكى از مدارس روستاهاى قره‌باغ به‌تدریس اشتغال یافت. وى هم‌زمان با انقلاب ١٩٠٥ به باكو منتقل شد و ضمن معلمى، به روزنامه‌نگارى روى آورد و افزون بر نوشتن مقالات و داستانها و نمایشنامه‌هاى كوتاه انتقادى و طنزآمیز براى نشریات، سردبیرى بعضى از آنها را نیز برعهده گرفت (د. آ.، ج ١٠، ص ١٤٨). مقالات و نمایشنامه‌هایى از او كه به انقلاب مشروطیت ایران ارتباط دارند، به زبان فارسى ترجمه شده‌اند (رجوع کنید به رئیس‌نیا، ص ١٧٥ـ٢٤٢). او در همین دوره، داستان شنل گوگول را به تركى ترجمه و در ١٣٢٧/١٩٠٩ منتشر كرد (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، همانجا).

حاجی‌بیگوف با ساختن اپراى لیلى و مجنون، براساس

منظومه‌اى به همین نام از فضولى* و اجراى آن در ١٣٢٥/١٩٠٨ در باكو، بنیان‌گذار هنر اپرا در جهان اسلام به شمار آمده است (گلسرخى، ص ٧٣؛ >تاریخ آذربایجان<، ج ٥، ص ٢٥٥؛ احمدوف، ص ٤٧٥؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترك<، همانجا). وى از ١٣٢٧ تا ١٣٣١/ ١٩٠٩ ـ ١٩١٣ چندین اپرا تألیف و تصنیف كرد (رجوع کنید به گلسرخى، ص ٧٦؛ حاجی‌بیگوف، مقدمه میرزا ابراهیموف، ص ٥ـ١٢؛ رئیس‌نیا، ص ١٣٢ـ١٦٣). براساس بعضى از این آثار، فیلمهایى ساخته شده است (رجوع کنید به د. آ.، ج ١٠، ص ١٥٠؛ بهار، ج ٢، ص ٣٧٥). فیلم آرشین مال‌آلان جایزه دولتى اتحاد شوروى را در ١٣٢٥ش/ ١٩٤٦ دریافت كرد (>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج ٥، ص ١٦٣). برخى آثار او نیز به زبانهاى دیگر، از جمله فارسى، ترجمه شده‌اند (رجوع کنید به آرین‌پور، ج ٢، ص ٢٩٠؛ رئیس‌نیا، ص ١٧٠؛ ملك‌پور، ج ٢، ص ٩٨، پانویس٤٠).

حاجی‌بیگوف در پى اغتشاشات ناشى از انقلاب كمونیستى، در بهار ١٣٣٦/١٩١٨ به ایران پناهنده شد (اصلانوف، ص ١٢٥) و در تابستان همان سال، رهبرى گروه هنرمندان ایرانى باكو در انزلى و رشت را برعهده گرفت (حبیب بیگلى، ص ٧١؛ رئیس‌نیا، ص ١٦٩ـ١٧٠). ملك‌پور (ج ٢، ص ١٢١) از سهم بسزاى وى در پی‌ریزى شالوده‌هاى نمایشهاى موسیقایى در ایران سخن گفته است. عشقى در ساختن اپراى رستاخیز شهریاران ایران، به موسیقى اپراى لیلى و مجنون توجه داشته است (رجوع کنید به ص ٣٣٢). آثار حاجى بیگوف بارها در تبریز و تهران و رشت و انزلى به اجرا درآمده است (رجوع کنید به آرین‌پور، همانجا؛ ملك‌پور، ج ٢، ص ٩٨، پانویس٤٠؛ رنجبر فخرى، ص ٧٦، ١٥١ـ١٥٢، ١٦٠، ٢٥٤ـ٢٥٦، ٢٨٤، و جاهاى دیگر؛ نفیسى، ص ٤٦١؛ د. آ.، همانجا).

حاجی‌بیگوف در ١٣٢٩/١٩١١، براى تكمیل تحصیلات خود در زمینه موسیقى، به مسكو رفت و پس از شركت در دوره‌هاى موسیقى انجمن فیلارمونیك مسكو، در ١٣٣١/ ١٩١٣ در هنرستان موسیقى سن‌پترزبورگ ادامه تحصیل داد و در حین تحصیل و پس از آن، به خلق دیگر آثار خود پرداخت (د. آ.، ج ١٠، ص ١٤٨).

حاجی‌بیگوف، كه با محمدامین رسول‌زاده* مناسبات دوستانه‌اى داشت (رجوع کنید به رسول‌زاده، پیشگفتار رئیس‌نیا، ص ٢٣)، در دوره حكومت جمهورى آذربایجان (١٣٣٦ـ١٣٣٨/ ١٩١٨ـ ١٩٢٠) به رهبرى رسول‌زاده، ابتدا از نویسندگان روزنامه آذربایجان و سپس سردبیر آن بود (رجوع کنید به اصلانوف، ص ١٢٥ـ ١٣١). اصلان كنعان مقالات حاجی‌بیگوف را در آن روزنامه گردآورى و در كتاب >در برابر فتنه‌ها< انتشار داده است.

حاجى بیگوف پس از این زمان، به سِمَتهاى گوناگونى رسید، از جمله ریاست بخش موسیقى اداره امور هنرى كمیسرى معارف خلق، ریاست هنرستان موسیقى دولتى آذربایجان، عضویت در فرهنگستان علوم، و نمایندگى شوراى عالى اتحاد جماهیر شوروى. وى در این سمتها عناوین و نشانهاى گوناگونى دریافت كرد و ضمن تدریس و تصنیف موسیقى، چون اپراى كوراوغلو (١٣١٦ش/١٩٣٧) و اپراى نیمه تمام فیروزه و چند آهنگ و ترانه تبلیغى و غنایى، اثر نظرى خود با عنوان >مبانى موسیقى عامیانه آذربایجان< را در ١٣٢٤ش/ ١٩٤٥ منتشر كرد، كه از آن میان، اپراى كوراوغلو تحسین بسیار برانگیخت (رجوع کنید به گلسرخى، ص ٧٨ـ٨٠). حاجى بیگوف در ٢ آذر ١٣٢٧/ ٢٣ نوامبر ١٩٤٨ درگذشت (>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج ٥، ص ١٦٣). بعضى صاحب‌نظران ایرانى آثار او را ستوده‌اند (رجوع کنید به بهار، ج ٢، ص ٣٧٥ـ٣٧٧؛ گلسرخى، ص ٧٢).

منابع :
(١) یحیى آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج ٢، تهران ١٣٥٧ش؛
(٢) محمدتقى بهار، بهار و ادب فارسى، به‌كوشش محمد گلبن، تهران ١٣٧١ش؛
(٣) محمدامین رسول‌زاده، گزارش‌هایى از انقلاب مشروطیت ایران، ترجمه رحیم رئیس‌نیا، تهران ١٣٧٧ش؛
(٤) محمود رنجبر فخرى، نمایش در تبریز از انقلاب مشروطه تا نهضت ملى نفت، تهران ١٣٨٣ش؛
(٥) رحیم رئیس‌نیا، عُزیر و دو انقلاب، تهران ١٣٥٧ش؛
(٦) زمفیرا صفروفا، عزیر حاجی‌بیكوف، باكو ١٩٨٥؛
(٧) محمدرضابن ابوالقاسم عشقى، كلیات میرزاده عشقى، چاپ هادى حائرى (كورش)، تهران ١٣٧٥ش؛
(٨) ایرج گلسرخى، «عزیر عبدالحسین حاجی‌بكوف»، پیام نوین، سال ٣، ش ١ (مهر ١٣٣٩)؛
(٩) جمشید ملك‌پور، ادبیات نمایشى در ایران، ج ٢، تهران ١٣٦٣ش؛
(١٠) سعید نفیسى، به روایت سعید نفیسى: خاطرات سیاسى، ادبى، جوانى، به‌كوشش علیرضا اعتصام، تهران ١٣٨١ش؛

(١١) Teymur Ahmadov, Azarbayjan Yazichilari, Baku ١٩٩٥;
(١٢) Mir Abbas Aslanov, "U. Hajibayov Azarbayian qazetinin redaktorukimi", in Azarbayjan demokratik respublikasi, ed. Vilayat Quliyev etal. Baku ١٩٩٢;
(١٣) Azarbayjan Savet Ensiklopediyasi, Baku ١٩٧٦-١٩٨٧;
(١٤) Azarbayjan tarikhi, ed. M. A. Ismayilov etal., vol.٥, Baku: Elm Nashriyyati, ٢٠٠١;
(١٥) Great Soviet encyclopedia, New York ١٩٧٣-١٩٨٣, s.v. "Gadzhibekov, Uzeir Abdul Gusein Ogly" (by E. Abasova);
(١٦) Isa Habibbayli, XX.asr Azarbayjan Yazichilari, Baku ١٩٩٢;
(١٧) Uzeyir Hajibayov, Sechilmish asarlari, Baku ١٩٨٥;
Turk dunyasi edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Kultur Merkezi, ٢٠٠٢-

/ رحیم رئیس‌نیا /