دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٦٥٧٨
حُمَيْد بن زياد ، حُمَيْد بن زياد، فقيه و محدّث امامى قرن سوم و چهارم. از تاريخ تولد، زادگاه، و جزئيات زندگى وى اطلاعى در دست نيست. كنيهاش ابوالقاسم و در اصل كوفى بود، مدتى در سُورا (نزديك شهر حِلّه) سكنا گزيد و سپس به نينوا (قريهاى در نزديكى كربلا) رفت (رجوع کنید به نجاشى، ص ١٣٢؛ قهپائى، ج ٢، ص ٢٤٤). به تصريح شرححالنويسان، حميد از افراد بسيارى حديث شنيد، از جمله احمدبن محمدبن رَباح، حسنبن محمدبن سَماعة (متوفى ٢٦٣)، حسنبن موسى خَشّاب (زنده در ٢٦٠)، عُبيداللّهبن احمد نَهيكى (محدّث قرن سوم)، حسنبن محمد كِندى، و ابراهيمبن سليمان نَهْمى (رجوع کنید به كلينى، ج ٣، ص ١٤٦؛ طوسى، ١٤١٧، ص ٣٨ـ٣٩؛ خويى، ج ٦، ص ٢٨٩).
هرچند حميد از بزرگان فرقه واقفه/ واقفيه و از آخرين چهرههاى سرشناس اين گروه بوده، ولى مورد وثوق رجاليان امامى است. وى را به وسعت علم و كثرت آثار ستودهاند (رجوع کنید به نجاشى، همانجا؛ طوسى، ١٤١٥، ص ٤٢١؛ ابنداوود حلّى، ص ٢١٠). وى همچنين راوى بسيارى از كتب و اصول اصحاب اماميه بود و به همين جهت، نام او در سلسله اسنادِ روايات بسيارى، در كتب معتبر شيعه آمده و محدّثان بزرگى از طريق او روايت كردهاند، از جمله محمدبن يعقوب كلينى (براى نمونه رجوع کنید به ج ٢، ص ١٤، ٧٥)، علىبن ابراهيم قمى (زنده در ٣٠٧)، حسينبن على بَزوفَرى (زنده در ٣٥٢)، عبيداللّهبن ابوزيد انبارى، و حسنبن محمدبن عَلّان. برخى از اين افراد، از جمله علىبن حاتِم قزوينى در ٣٠٦ و ابوالمفضل شيبانى در ٣١٠، از او اجازه روايت دريافت كردهاند (رجوع کنید به نجاشى، همانجا؛ طوسى، ١٤١٧، ص ١١٥؛ حرّعاملى، ج٣٠، ص ١٣٢؛ خويى، ج ٦، ص ٢٨٩ـ٢٩٢). حميد را از معمرين دانسته و، وفات وى را در ٣١٠ ثبت كردهاند (رجوع کنید به نجاشى، همانجا؛ مجلسى، ج ٥٤، ص ٣٦٧؛ آقابزرگ طهرانى، ج ٢، ص ١٤٨).
حميدبن زياد آثار متعددى تأليف كرده از آن جمله: الجامع فى انواع الشرايع، الفرائض، الدَلائل، فَضْلُ العِلم وَ الْعُلماء، الخُمس، ذَمُّ مَنْ خالَفَ الْحَقَّ وَ اَهْلَهُ، النوادر، تاريخ الرجال، و من روى عن الصادق عليهالسلام (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج ٣، ص ٢٥٣، ج ٧، ص ٢٥٥، ج ٨، ص ٢٣٦، ج١٠، ص ٤٣، ج ١٦، ص ١٤٥، ٢٧١؛ بغدادى، ج ١، ستون ٣٥٦، ج ٢، ستون ٢٩٣ـ ٢٩٥، ٢٩٧، ٣٤٦). به گفته موحدى ابطحى (ج ٥، ص ١٣٣، پانويس ١ و ٢) دو كتاب اخير از جمله منابع شيخطوسى و نجاشى در تأليفِ آثار رجالىشان بوده است.
منابع:
(١) آقابزرگ طهرانى؛
(٢) ابنداوود حلّى، كتاب الرجال، چاپ محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست قم (بىتا.)؛
(٣) اسماعيل بغدادى، ايضاح المكنون، ج ١ـ٢، در حاجىخليفه، ج ٣ـ٤؛
(٤) حرّ عاملى؛
(٥) خويى؛
(٦) محمدبن حسن طوسى، رجالالطوسى، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(٧) همو، الفهرست، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ١٤١٧؛
(٨) عنايةاللّه قهپائى، مجمعالرجال، چاپ ضياءالدين علامه اصفهانى، اصفهان ١٣٨٤ـ١٣٨٧، چاپ افست قم (بىتا.)؛
(٩) كلينى؛
(١٠) مجلسى؛
(١١) محمدعلى موحدى ابطحى، تهذيب المقال فى تنقيح كتاب الرجال للشيخ الجليل ابىالعباس احمدبن على النجاشى، ج ٥، قم ١٤١٧؛
(١٢) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشيعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧.
/ عبدالكريم محمدى /