بَکَّر (بْهَکَّر( ابن بطوطه: بَکّار )) ، جزیره ای با قلعه ای

نظامی واقع بر صخره ای آهکی در میان رود سند که آن رابا سگدی اسکندر یکی دانسته اند. این جزیره با پل بازویی به رهری و سَکّر متصل می شود. بکر از زمانی اهمیت سوق الجیشی فراوان یافت که آرُور، مرکز باستانی هندوان در سند، در اواسط قرن دوم به سبب تغییر مسیر رود سنداز رونق افتاد. این جزیره ظاهراً از ایام کهن دارای استحکامات و پادگانی بوده است ، زیرا گفته اند که عربی به نام ابوتراب (متوفی ١٧١) در گذشته ، آنجا را فتح کرده است . هنگام فتح سند به دست محمدبن قاسم ثقفی در ٩٢، این محل به بَهرور مشهور بود (ابوالفضل اشتباهاً آن را همان ارگ قدیمی اعراب به نام المنصوره دانسته است ). نام بکر بار دیگر در ٤١٧،هنگام فتح آن به دست عبدالرّزاق ، وزیر محمود غزنوی ، ظاهر می شود. ناصرالدین قَباچه ، حاکم اوچه ، در ٦١٤ در این قلعه به محاصرة قوای شمس الدین ایلِتْمِش افتاد و هنگام فرار با قایق ، در رود سند غرق شد. در ٦٩٧، مغولها به آنجا هجوم بردند، ولی قوای نصرت خان ، حاکم دست نشاندة علاءالدین محمد خَلْجی (حک : ٦٩٤ـ٧١٦)، آنها را عقب راندند. این قلعه چندین بار در طول لشکرکشیهای محمدبن تُغْلُق و برادرزاده اش فیروز تغلق به سند، و همچنین در دوره های متأخر تاریخ آن دیار، اهمیت یافت . قلعه کلید تسلط بر سند سفلی تلقی می شد و چندین بار دست به دست شد.

همایون ، در حین فرار از طریق صحرای سند، در این محل اردو زد. اَرغون بیگ شاه فرمانروای تهتّه ، میرمحمود کوکُلتاش را به حکومت آنجا گماشت . در ٩٨٢، اکبرشاه وی را در این مقام تنفیذ کرد، و بدین ترتیب پنجاه سال بر آنجا حکم راند. برای مقابله با یورشهای تهدیدآمیز افراد قبیلة دِهَریجَه در ٩٧٥، از «سادات » محلی برای تقویت قلعه استفاده شد. اندکی بعد، شاه بیگ شخصاً به آنجا رفت و زمینهای آن را به منظور ایجاد محل سکونت میان سرداران خود تقسیم کرد، و آنان نیز آجرهای ویرانه های شهر آرور و بعضی بناهای ترکها و سمّه ها را در اطراف بکر، برای ساختن خانه های خود تاراج کردند. در ٩٦٢، این قلعه صحنة جنگ شدیدی میان محمود کوکلتاش و میرزا عیسی خان تَرخان ، حاکم تهته ، بود. در ١١٤٩، به تصرف نورمحمد کَلهُرا درآمد و بعداً افغانها آن را از نوادگان وی گرفتند و آنها نیز به نوبة خود آن را به میر رستم خان خیرپور واگذاشتند. با تسلط چارلز نپیر بر سند در ١٢٥٥/١٨٣٩، این محل نیز به تصرف انگلیسیها درآمد.

شهر بکر که امروزه به پُرانا سَکَّر (سکَّرِ کهنه ) مشهوراست ، در نزدیکی این قلعه پدید آمد. در زمان اکبرشاه ،

باغهای میوة فراوان داشت و در قرن یازدهم ، شمشیرهایش مشهور بود. این شهر، که بیشتر ساکنان آن «سادات » بودند، خصوصاً در قرن دهم مرکز علمی بزرگی به شمار می رفت . از جمله علمای آنجا اینان بودند: میرمعصومِ نامی ، صاحب تاریخ معصومی ، که تاریخی دربارة سند است (پونه ، ١٩٣٨)؛ شیخ فرید بکّری * ، مؤلف ذخیرة الخوانین ، که تذکره ای است ممتاز ( در سه جلد، کراچی ١٩٦١-١٩٧٤ ) و قاضی ظهیرالدین ، نحوی ، فقیه و لغوی .

منابع :
(١) جواهر آفتاب چی ، تذکرة الواقعات ، ترجمة اردو از معین الحق ، کراچی ١٩٥٥، ص ٥٦ ـ٥٩ و فهرست ؛
(٢) ابن بطوطه ، تحفة النظّار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفارالمعروفة برحلة ابن بطوطه ، چاپ دفرمری و سانگینتی ، پاریس ١٨٥٣ـ ١٨٥٨، ج ٣، ص ١١٥؛
(٣) محمد معصوم بکری ، تاریخ سند المعروف به تاریخ معصومی ، چاپ عمربن محمد داود پوته ، بمبئی ١٩٣٨، فهرست ؛
(٤) محمدبن قاسم ثقفی ، چچ نامه ، کراچی ١٩٥٥، ص ٢٨٧، ٢٨٩، ٤٢٠، ٤٩٧؛
(٥) عطاملک بن محمد جوینی ، کتاب تاریخ جهانگشای ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٩١١ـ١٩٣٧، ج ٢، ص ١٤٦؛
(٦) سیف بن محمد سیفی هروی ، تاریخ نامة هرات ، کلکته ١٩٤٤، ص ٢٥٠ـ٢٥٢، ٢٥٥، ٢٥٩؛
(٧) گل بدن بیگم ، همایون نامه ، لندن ١٩٠٢، فهرست ؛
(٨) مجمل الامکنه ، حیدرآباد ١٣٥٣، ص ١٣؛
(٩) محب اللّه ، امصار سند (نسخة خطی فارسی )، ذیل «بهکر»؛
(١٠) عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، چاپ عبدالحی حبیبی ، ج ١، کویته ١٩٤٩، فهرست ؛

(١١) J. Abbot, Sind, Oxford ١٩٢٤, ٥٦-٦١;
(١٢) ـ Abd al-H ¤ am ¦  d Kh ¢ a ¦ n, The towns of Pakistan , Karachi ١٩٥٠, ٥٦-٥٧;
(١٣) Abu 'l-Fa ¤ dl ـ Alla ¦ m ¦  , A ¦ '  ¦ n-i Akb  r  ¦ , tr. Gladwin II, ١١٢;
(١٤) Alexander Burnes, Travel into Bokhara , London ١٨٣٥, ٢٥٦;
(١٥) Henry Cousens, Antiquties of Sind , Calcutta ١٩٢٩, ١٤٢-١٤٩;
(١٦) Gazetteer of Sind B III ٥٣-٦٠;
(١٧) Goldsmid, The Syeds of Roree and Bukkur , Bombay ١٨٥٥;
(١٨) Imperial Gazetter of India , IX, ٤٧;
(١٩) Indian Antiquary , XXXIV, ١٤٤;
(٢٠) Journal of Bombay Br. RAS , I (١٨٤٣) ٢٠٤;
(٢١) Journal of the Sind Historical Society , IV/٣;
(٢٢) Fredunbeg Kalichbeg, History of Sind , Karachi ١٩٠٠-١٩٠١, II, ٨٧;
(٢٣) Nicolao Manucci, Storia do Mogor , tr. W. Irvine, London ١٩٠٧-١٩٠٨, I, ١١٩-١٢٨;
Oriental College Magazine , Lahore

(٢٤) ١٩٣٧, ٧٤-٧٦;
(٢٥) G. H. Raverty, "Mihran of Sind", JASB (١٨٩٢), ٤٩٤n., ٤٩٥n.;
(٢٦) J. N. Sarkar, History of Aurangze ¦ b , I, ١١٩-١٢٠;
(٢٧) J. H. Sorley, Sha ¦ h ـ Abdul Lat  ¦ f of Bhit , Oxford ١٩٤٠, ٧٧-٨٠ and index;
(٢٨) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , London ١٩٢٧- , I/٢, ٩٤٨-٩٤٩;
(٢٩) James Todd, The antiquities and annals of Rajast ¢ 'h ¢ an , London/New York ١٩١٤, ٢٥٠;
G. E. Westmacott in JRAS IX/II (١٨٤٠), ١١٨٧ ff.

/ بزمی انصاری ( د.اسلام ) /