بخاری ، محمدبن مبارکشاه (یا میرک بخاری )، شمس الدین محمدبن مبارکشاه از حکمای قرن هشتم و شارح حکمة العین . آگاهی ما از او از راه همین شرح و چند اثر دیگر اوست . از آنجا که در شرح خود بر حکمة العین تألیف دبیران کاتبی قزوینی ، بیشتر حواشی قطب الدین * شیرازی بر آن کتاب را آورده و از وی با تعبیراتی چون «رَحِمَهُاللّه » (ص ٤٣٤، ٥٤٠) یاد کرده است ، باید کتاب را پس از وفات قطب شیرازی (٧١٠) تألیف کرده باشد. از طرفی نسخه ای از این شرح به خط یکی از شاگردان میر سیّد شریف جرجانی * موجود است که تاریخ کتابت آن ٧٩٥ است (ایران . مجلس شورای ملی ، ج ٥، ص ٣٢٨). بنابراین ، دوران زیست و شکوفایی علمی او در قرن هشتم بوده و در طبقة شاگردان قطب شیرازی و علاّ مة حلّی قرار داشته است . احمدبن مبارکشاه از فضلای مصر که در ٨٠٦ در قاهره به دنیا آمد و در ٨٦٢ درگذشته (سخاوی ، ج ٢، ص ٦٥) هیچگونه نسبتی با میرک بخاری ندارد و از تاریخ ولادت و مرگ او نمی توان در این باب کمک گرفت ( رجوع کنید به بخاری ، مقدمة زاهدی ، ص ١٤). از محل زندگی و استادان او نیز اطلاعی نداریم .

میرک بخاری ، چنانچه در مقدمة اثر خود گفته است ، به درخواست برادران دینی که مانند خود او با علوم الهی آشنا بوده اند، شرح حکمة العین را تألیف کرد تا پیچیدگیها و دشواریهای الفاظ آن را برطرف کند (ص ٢٣). او شرح خود را آمیخته با متن نگاشت و تمام حواشی قطب الدین شیرازی را در آن وارد کرد (ص ٢٤)، همچنانکه در مواردی چند از شرح علاّ مة حلّی بر حکمة العین ( ایضاح المقاصد ) بهره برد و از او با عنوان «فاضل شارح » و «افضل الشارحین » یاد کرد. بعلاوه ، از آرای ابن سینا، شیخ اشراق ، ابوالبرکات بغدادی ، محمدبن زکریّای رازی ، فخرالدین رازی و نصیرالدین طوسی یاد و در تأیید مطالب خود به آنها استشهاد کرده و البته بیشترین توجه را، به تبع مصنّف ، به فخررازی داشته است .

گرایش او به نظر حکما بیش از متکلمان است و در مواضع خلاف غالباً جانب فلاسفه را رعایت می کند (برای مثال رجوع کنید به بحث مختار بودن صانع و دلایل یگانگی خدا، ص ٣٥٨ـ٣٦٩)؛ ولی گاهی نیز از فلاسفه فاصله می گیرد (مانند بحث عقول عشره که هم او و هم مصنف مناقشاتی بر استدلالهای ابن سینا وارد کرده اند رجوع کنید به ص ٣٥٤ـ ٣٥٨).

از نکات در خور تأمل این کتاب ، دیدگاه میرک بخاری دربارة شاخه های مختلف علوم است . حکمة العین شامل حکمت الهی و طبیعی است و از مباحث ریاضی فقط به اندکی از هیئت بسنده کرده است ؛ شارح دلیل این امر را ابتنای ریاضیات بر «امور موهومه و اعتبارات ذهنیه » می داند، وحال آنکه غرض اصلی از حکمت «بحث از اعیان موجودات » است . او در تأیید سخنش به نظریة شیخ اشراق در این باب استناد جسته و از ابن سینا نیز کمک می گیرد، زیرا ابن سینا آنگونه که به دو شاخة الهی و طبیعی پرداخته ریاضی را تفصیل نداده است (بخاری ، ص ٢٩)؛ این در حالی است که ابن سینا ریاضی را دانشی می شناساند که «اندر وی تشویش و اختلاف » کمتر پیش می آید (١٣٦٠ ش ، ص ٧١؛ همو، ١٣٢٨، ص ٨)، و در شفا نیز خلاصه ای از مقالات سیزدهگانة اقلیدس و دو مقالة ضمیمة آن را آورده است تا مباحثی را که در فلسفة ارسطو به آن پرداخته نشده جبران کند (قسم ریاضیّات ، ج ١، ص ٤، مقدمة عبدالحمید صبره که این اختصار را «تحریر اقلیدس » می داند).

شرح حکمة العین از زمان تألیف با استقبال بسیار روبرو، و رسماً کتاب درسی شد (قطب الدین شیرازی ، مقدمة مشکوة ، بخش ١، ص ٦٦). ازینرو بیشتر مدرّسان و استادان حکمت و کلام ، خصوصاً در حوزه های علمی شیراز و اصفهان ، حواشی و شروح بسیار برآن نگاشتند که شمارة آنها از بیست می گذرد؛ مانند حاشیة میر سیّد شریف جرجانی ، حاشیة غیاث الدین منصور دشتکی ، حاشیة خَفری به نام سوادالعین ، حاشیة میرزاجان باغِ نوی ، حاشیة میرزا رفیعا نائینی و حاشیة آقا جمال خوانساری (دربارة این حاشیه ها رجوع کنید به دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ٨، ش ١٥٠٨، ١٥١١، ١٦٤٢، ج ١٠ ، ش ٢٧٨٧، ج ١٥، ش ٥٠٣٠ و فهرست آن ؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٦٣٢؛ ایران . مجلس شورای ملی ، ج ٥، ص ١٤٩ـ ١٥٦، ج ١٦، ص ٣٠٢؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٦، ص ١٢١ـ١٢٢، ج ١٢، ص ٢٤٠، ج ٢٤، ص ٣٧٢؛ بخاری ، مقدمة زاهدی ، ص ١٥ـ١٩).

میرک بخاری بر چند کتاب دیگر نیز شرح نوشت ، بدین قرار: شرح بر هدایة الحکمة اثیرالدین ابهری ، شرح بر اَشکال التأسیس سمرقندی ، شرح بر التبصرة فی علم الهیئة بهاءالدین خرقی و شرح بر منارالانوار فی اصول الفقه حافظ الدین نَسَفی به نام مدارالفَحول (حاجی خلیفه ، ج ٢، س ١٨٢٥، ٢٠٢٩؛ علاّ مه حلّی ، مقدمة منزوی ، ص ٢٣؛ ایران . مجلس شورای ملی ، ج ٥، ص ٣٢٧، ٣٧١-٣٧٤؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٨٣٩ ـ٨٤٠، ٨٦٣، ج ٢، ص ٢٦٤؛ نیز رجوع کنید به سرکیس ، ج ٢، س ١٦٣٢(

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) ابن سینا، دانش نامة علائی ، چاپ احمد خراسانی ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٣) همو، الشفاء، الریاضیات ، ج ١، چاپ ابراهیم مدکور، چاپ افست قم ١٤٠٥؛
(٤) همو، منطق المشرقیین ، قاهره ١٣٢٨/١٩١٠؛
(٥) ایران . مجلس شورای ملی ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ٥، تألیف عبدالحسین حائری ، تهران ١٣٤٥ ش ، ج ١٦، تحریر و چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٦) محمدبن مبارکشاه بخاری ، شرح حکمة العین ، با مقدمه و تصحیح جعفر زاهدی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٧) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٨) دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، نگارش محمدتقی دانش پژوه ، تهران ، ج ٨، ١٣٣٩ ش ، ج ١٠، ١٣٤٠ ش ، ج ١٥، ١٣٤٥ ش ؛
(٩) محمدبن عبدالرحمن سخاوی ، الضّوءُ اللّامِع ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(١٠) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة والمعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١١) حسن بن یوسف علاّ مه حِلّی ، ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد ، چاپ علینقی منزوی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(١٢) محمودبن مسعود قطب الدین شیرازی ، درة التاج ، بخش ١، چاپ محمد مشکوة ، تهران ١٣٦٥ ش ؛

(١٣) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢.

/ حسن طارمی /