خَزّاز، على‌بن محمدبن على ، خَزّاز، على‌بن محمدبن على رازى، كنيه‌اش ابوالقاسم، متكلم و محدّث و فقيه شيعى قرن چهارم. خاندان وى در اصل اهل قم بودند و سپس به رى كه در آن روزگار مركزيت علمى بيشترى نسبت به قم يافته بود و ابن‌بابويه مشهور به شيخ‌صدوق (متوفى ٣٨١) در آنجا سكنا داشت، مهاجرت كردند (رجوع کنید بهطوسى، ١٤١٥، ص٤٣٠). بر همين اساس، ابن‌شهرآشوب (١٣٥٣، ص ٦٣؛ همو، ١٣٨٥ش، ج ٢، ص ١٢٢) از خزّاز به قمى ياد كرده است (رجوع کنید به امين، ج ٢، ص ٢٠٨).

از تاريخ ولادت و وفات و همچنين زندگانى او اطلاعاتى در دست نيست. نجاشى (ص ٢٦٨) در عبارتى كوتاه در اشاره به مقام و جايگاه او، ضمن ثقه دانستن وى، او را فقيه و عالم برجسته (كان... وَجْهآ) معرفى كرده است. شيخ‌طوسى (١٤٢٠، ص٢٩٠) وى را متكلمى آشنا به فقه دانسته و گفته كه وى ساكن رى بوده و همانجا نيز درگذشته است (نيز رجوع کنید به علامه حلّى، ص١٨٠). نام پدر خزّاز در اكثر منابع، محمد ذكر شده (براى نمونه رجوع کنید به نجاشى؛ ابن‌شهرآشوب، ١٣٥٣، همانجاها) اما شيخ‌طوسى (١٤١٥، همانجا؛ نيز رجوع کنید به اردبيلى، ج ١، ص ٥٥٤، ٥٧٨) نام پدر او را احمد نوشته كه احتمالا تصحيف محمد است (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج ٤، ص ٢٢٨ـ٢٢٩؛ شوشترى، ج ٥، ص٣٦٠، ٥٦٩).

خزّاز از شاگردان شيخ‌صدوق* بوده و از وى با تعبير شيخنا ياد كرده است (خزّاز، ص ٦٣). هرچند در شرح‌حال وى اشاره‌اى به سفرش به بغداد نشده، اما براساس آنكه برخى از مشايخ روايى وى همچون ابوالمفضل محمدبن عبداللّه شيبانى* (همان، ص ٦٥، ٧٩)، احمدبن محمدبن عياش جوهرى (رجوع کنید به ابن‌عياش*، احمدبن محمد؛ همان، ص ٩٩) و ابوالفرج معافى‌بن زكريا نهروانى (رجوع کنید به ابن‌طرارا*، معافى‌بن زكريا؛ همان، ص ٧٥، ٩٤) از عالمان ساكن در بغداد بوده‌اند، مى‌توان از سفر وى به آنجا سخن گفت. احتمالا خزّاز در هنگام سفر حج از بغداد ديدن كرده است (درباره اسامى ديگر مشايخ وى رجوع کنید به افندى‌اصفهانى، ج ٤، ص ٢٢٨؛ آقابزرگ طهرانى، ج ١٨، ص ٨٧؛ خزّاز، مقدمه موسوى و ربيعى، ص١٠ـ١٢). از خزّاز، كسانى چون محمدبن ابى‌الحسن‌بن عبدالصمد تميمى خزاعى (رجوع کنید به سبزوارى*، على‌بن محمد) كه لقب تميمى وى به اشتباه در منابع به صورت قمى ذكر شده (رجوع کنید بهمجلسى، ج ١٠٤، ص ١١٦، ج ١٠٧، ص ١١٤؛ افندى اصفهانى، ج ٤، ص ٢٢٦) و ابوالبركات على‌بن حسين حسينى جورى/ خورى (؟) (مجلسى، ج ١٠٤، ص ١٦٥ـ١٦٦؛ امين، ج ٢، ص ٢٠٩) روايتِ حديث كرده‌اند.

در منابع، سه اثر را از تأليفات على خزّاز رازى دانسته‌اند. الايضاح در اصول دين و دانش كلام (رجوع کنید به نجاشى؛ ابن‌شهر آشوب، ١٣٥٣، همانجاها) و كتاب الأحكام الشرعية در دانش فقه (ابن‌شهر آشوب، ١٣٥٣؛ افندى‌اصفهانى، همانجاها)، كه موجود نيستند. از اثر اخير نسخه‌اى در اختيار ابن‌شهرآشوب بوده و چند نقل‌قول از آن آورده است (رجوع کنید به ١٣٨٥ش، ج ٢، ص ١٢٢، ٤١٦). تنها اثر موجود او كفاية‌الاثر شامل نصوص وارده درباره ائمه است (رجوع کنید به ابن‌شهرآشوب، ١٣٥٣، همانجا). براساس برخى مطالب اين كتاب، خزّاز آن را پس از ٣٨١ نگاشته است (رجوع کنید به خزّاز، ص ٤١٧، ٤٢٤). به‌رغم آنكه خزّاز (ص ٦١ـ٦٢) در سبب نگارش كتاب خود، شبهات معتزله نسبت به اماميه در مسئله امامت را ذكر كرده، اما براساس آنچه در جايى ديگر از كتاب خود آورده (رجوع کنید به ص ٣٠٥ـ٣١٥، ٤٢٣ـ٤٢٤، ٤٢٩ـ٤٣٠) مى‌توان دريافت كه هدف اصلى وى پاسخ دادن به ايرادهاى زيديه بوده كه در روزگار خزّاز، متكلمان و عالمان برجسته‌اى از آنها، همچون ابوطالب هارونى* (متوفى ٤٢٤)، در رى ساكن بوده‌اند و اين ايرادها در سنّت زيديه بارها در خرده‌گيرى بر اماميه تكرار شده است (رجوع کنید به ابن‌بابويه، ج ١، ص ٦٩، ٧٤، ٧٧ـ٧٩، ١٢٦؛ ناطق‌بالحق، ص ١٦٥ـ١٧١). در مواردى، ظاهرآ براساس نسخه‌اى از كتاب خزّاز، به اشتباه (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج ٤، ص ٢٢٧؛ كلباسى، ج ٣، ص ١٨٧ـ١٨٨) كفاية‌الاثر به شيخ‌صدوق و شيخ‌مفيد نسبت داده شده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ امين، ج ٢، ص ٢٠٨؛ خزّاز، همان مقدمه، ص ١٤ـ٢١). كفاية‌الاثر مورد استناد و ارجاع عالمان (براى نمونه رجوع کنید به طبرسى، ص٩٠؛ ابن‌طاووس، ص ١٥٧؛ امين، ج ٢، ص ٢٠٨ـ٢١٠) و از منابع مجلسى (ج ١، ص١٠) در تأليف بحارالانوار* بوده است. علامه حلّى در اجازه‌نامه خود به بنى‌زهره از اين اثر ياد كرده است (رجوع کنید به مجلسى، ج ١٠٤، ص ١١٥ـ١١٦). محسن امين (ج ٢، ص ٢٠٧) از نسخه‌اى نفيس و قديمى از اين كتاب كه در ٥٨٤ كتابت شده و اجازه برخى از عالمان بر آن درج شده بوده، سخن گفته و آن را وصف كرده است (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ٢٠٩ـ٢١٠؛ نيز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا).

خزّاز در اين كتاب (ص ٦١ـ٦٢) در مقام گردآورى روايات و نصوص دالّ بر خلافت و امامت ائمه عليهم‌السلام است. او روايات را در دو بخش و ٣٩ باب سامان داده است. بخش نخست شامل تصريحاتى است كه ٢٧ تن از صحابيان پيامبر صلى‌اللّه عليه‌وآله‌وسلم بر امامت على عليه‌السلام و فرزندانش نقل كرده‌اند. او روايات هر صحابى را در بابى خاص گردآورده است. در بخش دوم، نصوص نقل‌شده از ائمه عليهم‌السلام در امامت امامان دوازده‌گانه يا معرفى امام بعدى، هريك در بابى خاص گرد آمده است. در پايان اين بخش، رواياتى از زيدبن على‌بن حسين دالّ بر امامت امامان دوازده‌گانه آمده است (رجوع کنید به ص ٤١٦ـ٤٣٠). مؤلف (ص ٤٢٣ـ٤٢٤) به هنگام نقل روايات زيد از مقام او دفاع كرده و نوشته است كه او هرگز مدعى امامت نبوده بلكه به امامت امام صادق عليه‌السلام اعتراف داشته است.

نسخه‌هاى خطى متعددى از كفاية‌الاثر باقى مانده (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج ١٨، ص ٨٧ـ٨٨؛ صدرايى خويى، ج ٥، ص ٣٤١ـ٣٤٣) و چاپ انتقادى آن را محمدكاظم موسوى و عقيل ربيعى (قم ١٤٣٠) منتشر كرده‌اند. عبداللّه افندى اصفهانى (همانجا) تصريح كرده كه آثار ديگرى چون الباب المفتوح الى ما قيل فى النفس و الروح، مختصر المصباح، مختصرالمختلف، مختصر مجمع‌البيان، و رساله‌اى در منطق، تأليفات زين‌الدين بياضى بوده و به‌اشتباه به خزّاز نسبت داده شده‌اند.

منابع :
(١)آقابزرگ طهرانى؛
(٢) ابن‌بابويه، كمال‌الدين و تمام‌النعمة، چاپ على‌اكبر غفارى، قم ١٣٦٣ش؛
(٣) ابن‌شهر آشوب، كتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتيانى، تهران ١٣٥٣؛
(٤) همو، مناقب آل‌ابى‌طالب، چاپ يوسف بقاعى، قم ١٣٨٥ش؛
(٥) ابن‌طاووس، فرحة‌الغرى فى تعيين قبر اميرالمؤمنين على عليه‌السلام، چاپ تحسين آل‌شبيب موسوى، ]قم [١٤١٩/ ١٩٨٨؛
(٦) محمدبن على اردبيلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن‌الطرق و الاسناد، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٧) عبداللّه‌بن عيسى افندى‌اصفهانى، رياض‌العلماء و حياض‌الفضلاء، چاپ احمد حسينى، قم ١٤٠١ـ؛
(٨) محسن امين، معادن‌الجواهر و نزهة‌الخواطر، بيروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٩) على‌بن محمد خزّاز، كفاية الاثر فى النصوص على الائمة الاثنى‌عشر، چاپ محمدكاظم موسوى و عقيل ربيعى، قم ١٤٣٠؛
(١٠) شوشترى؛
(١١) على صدرايى‌خويى، فهرستگان نسخه‌هاى خطّى حديث و علوم حديث شيعه،قم ١٣٨٢ش ـ؛
(١٢) على‌بن حسن طبرسى، مشكاة‌الانوار فى غررالاخبار، چاپ مهدى هوشمند، قم ١٤١٨؛
(١٣) محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قيومى‌اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(١٤) همو، فهرست كتب‌الشيعة و اصولهم و اسماء المصنفين و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزيز طباطبائى، قم ١٤٢٠؛
(١٥) حسن‌بن يوسف علامه حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قيومى اصفهانى، ]قم[ ١٤١٧؛
(١٦) محمدبن محمدابراهيم كلباسى، الرسائل‌الرجالية، چاپ محمدحسين درايتى، قم ١٣٨٠ـ١٣٨١ش؛
(١٧) مجلسى؛
(١٨) يحيى‌بن حسين ناطق بالحق، نصرة مذاهب الزيدية] عنوان صحيح: الدعامة فى تثبيت الامامة[، چاپ ناجى حسن، بيروت ١٩٨١؛
(١٩) احمدبن على نجاشى، فهرست اسماءمصنّفى الشيعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم ١٤٠٧.
/ حميد باقرى /