چَغْچَران (نام امروزى آن در محل: چوخْچَران) ، ناحیه قدیمى، وُلُسوالى و مركز ولایت غور در مركز افغانستان.

١) ناحیه قدیمى چغچران. در شمال رشته‌كوه بند بیان‌در شمالِ ولایت غور* قرار دارد (گروتس باخ، ص ١٨٦). ظاهرآ نام آن نخستین بار، با ضبط چخچران، در بابُرنامه آمده است (رجوع کنید به بابر، (گ ١٧٢پ)). این نام به صورتهاى چقچران (رجوع کنید به اسكندرمنشى، ج ٣، ص ٩٦١؛ جُنابدى، ص ٢٩٥)، حقچران (علّامى، ج ٣، ص ٨٢٢، ٨٢٨)، چیقچران (یزدانى، ص ٢٦٢) و چیغچران (غرجستانى، ص ٢٠٥) نیز ضبط شده است. در سده یازدهم از توابع غرجستان* محسوب می‌شد و شاه عباس اول صفوى (حك : ٩٩٦ـ ١٠٣٨) براى مقابله با شورش ازبكها، كه در آنجا قلعه‌اى ساخته و مقیم آن شده بودند، راهى آنجا شد، اما به درخواست ازبكها مصالحه گردید (اسكندر منشى، ج ٣، ص ٩٦١ـ ٩٦٢). این ناحیه كمابیش در جریان قیام هَزاره*ها، به ویژه در ١٣١٠، اهمیت داشت؛ مدتى مقرّ عبدالاحدخان، از فرماندهان نظامى، براى سركوب هزاره‌ها بود (غرجستانى، همانجا؛ یزدانى، ص ٢٦٢، ٣٠٠) و در زمان قیام فیروزكوهیها در ١٣٠٥، مدتى مقرّ آنها شد (رجوع کنید به >فرهنگ جغرافیاى تاریخى و سیاسى افغانستان<، ج ٣، ص ٧١).

در ١٣٣٩ش، «مكتب دهاتى لكه مزار»، به مثابه جرگه*، در آن احداث شد، كه نماینده‌اى از طرف اهالى به شوراى ملى افغانستان می‌فرستاد (آریانا، ذیل «چخچران»). در اواسط همین سده، اهالىِ آن را عمومآ فیروزكوهى، با ٨٤٠ ‘٢ خانه و ٠٠٠ ‘ ٦٢ تن ضبط كرده‌اند (پژواك، ص ٤٢؛ >فرهنگ جغرافیاى تاریخى و سیاسى افغانستان<، ج ٣، ص ٦٩ـ٧٠).

٢) ولسوالى چغچران. مركز آن شهر چغچران است. این ولسوالى، كه در بخش شمالى ولایت غور واقع است، از شمال به ولسوالى كوهستان در ولایت فارْیاب، و ولسوالى كوهستانات در ولایت جوزجان، از مشرق به ولسوالى لَعْل و سَرْجنگل در ولایت غور، از جنوب به ولسوالى دایكَنْدى در ولایت اُرُزگان و از مغرب به ولسوالیهاى شَهْرَك در ولایت غور و جَوَنْد در ولایت بادغیس محدود می‌شود (دولت‌آبادى، ١٣٧١ش، ص ٧٠). رشته‌كوه پاروپامیسوس، با جهت غربى ـ شرقى، در آن ممتد است. رود مُرْغاب، كه از رشته‌كوه حِصار سرچشمه می‌گیرد، به طول حدود ٣٥٠ كیلومتر، و هَریرود* با جهت شرقى ـ غربى در آن جریان دارند (دوپره، ص ٣٦؛ آریانا، همانجا). اهالى آن به كشاورزى، باغدارى، دامدارى و تولید صنایع‌دستى، از جمله بافت گلیم، بَرَك (پارچه پشمى) و تولیدات پشمى مانندِ آن، اشتغال دارند و به زبان درى گفتگو می‌كنند (دولت‌آبادى، ١٣٧١ش، همانجا). راههاى آن عمومآ كوهستانى است. چغچران در ١٣٠٣ش جزو «ادارات» ولایت هرات بود. از ١٣٠٩ش تا ١٣٤٢ش، جزو «حكومت اعلى غورات» به‌شمار می‌رفت. در ١٣٤٣ش، آبادى چغچران به شهر تبدیل و مركز ولایت غور گردید (همو، ١٣٧٦ش، ص ١٦، ٣٠، ٣٤، ٣٧، ٣٩؛ نیز رجوع کنید به دوپره، ص ١٥٧).

از آثار قدیمى آن، ویرانه‌هاى قلعه‌اى قدیمی‌اى است به نام آهنگران منسوب به دوره غوریان/ آل‌شَنْسَب* (حك : ٥٤٣ـ ٦١٢) در مشرق شهر چغچران (صدقى، ص ٧). ظاهرآ این نام نه تنها به قلعه، بلكه به ناحیه نیز اطلاق می‌شده است. مثلا، ابوریحان بیرونى در سده پنجم آبادى روف را قصبه ناحیه آهنگران واقع در میان كوهها آورده است (ج ٢، ص ٥٦١). آهنگران در ٤٠١ به ‌دست سلطان محمود غزنوى فتح شد (ابن‌اثیر، ج ٩، ص ٢٢١ـ٢٢٢). در سده هشتم حمداللّه مستوفى (ص ١٥٤) آن را مركز ولایت غور، از اقلیم چهارم معرفى كرده است. از زمان ویرانى آن اطلاع دقیقى در دست نیست.

٣) شهر چغچران، مركز ولایت غور. این شهر در ارتفاع حدود٢٠٠ ‘٢ متر، در فاصله مستقیم حدود ٣٥٠ كیلومترى مغرب شهر كابل و حدود ٢٨٠ كیلومترى مشرق شهر هِرات قرار دارد. رشته‌كوه سفیدكوه* در شمال و بند بیان در جنوب شهر امتداد دارند، آب و هواى آن در تابستانها نیز سرد است (>فرهنگ جغرافیاى تاریخى و سیاسى افغانستان<، ج ٣، ص ٦٩ـ٧٠). هریرود با جهت شرقى ـ غربى در آن جریان دارد. راه شرقى ـ غربى افغانستان (مسیر كابل به هرات) از آن می‌گذرد.

پیشینه. شهر چغچران قدمت چندانى ندارد. در زمان حبیب‌اللّه‌خان افغان (حك : ١٣١٩ـ١٣٣٧)، چغچران و شهرك، شهرى در جنوب‌غربى چغچران، حاكم مستقلى داشت (ریاضى، ص ٢٥٨). ظاهرآ بناى شهر كنونى با احداث راه ماشین‌رو هندوكش در ١٣١٢ش، كه شهرهاى شمالى افغانستان را به كابل اتصال می‌داد، بی‌ارتباط نیست (رجوع کنید به گروتس باخ، ص ٣٢ـ ٣٣). ساخت شهر در ١٣٤٢ش در اراضى نزدیك قلعه كانسى ــكه شامل چند مغازه و مسافرخانه بود و امروزه شهر كوچكى در جانب شمالى شهر چغچران است ــ آغاز شد. پس از آن، شهر به سرعت توسعه یافت، به‌طورى كه پس از هشت سال، ساخت دو سوم قسمت تجارى شهر به اتمام رسید. كوچ تابستانى عشایر پشتون* (اغلب از هرات، كابل و میدان/ میدان شهر، مركز استان وَردَك) به رونق دادوستد و معاملات در آن افزود. در تابستانهاى نیمه دوم همین سده بازارهاى زیرچادر در آن به چشم می‌خورد و شهر كه تا پیش از این در زمینه‌هاى مختلف با شهر هرات ارتباط داشت، روابطش به‌ویژه در زمینه تجارت با كابل رو به افزایش گذاشت. در همین ارتباط مراكز مهم تجارى چغچران به تجار كابلى تعلق داشت. در این دوره منطقه مسكونى با خانه‌هاى پراكنده كه در بخش غربى شهر و ناحیه شرقى بازار قرار داشت، متعلق به كارمندان و كسبه بازار بود و بقیه اهالى شهر، به سبب كمى درآمد، در آبادیهاى اطراف ساكن بودند (همان، ص ١٨٢، ١٨٦). تحولات دهه‌هاى اخیر، چغچران را یكى از مهم‌ترین شهرهاى مسیر كابل ـ هرات كرده است. با ورود طالبان* به صحنه سیاسى و نظامى افغانستان در ١٣٧٣ش، چغچران نیز مانند دیگر مناطق افغانستان درگیر منازعات داخلى شد (رجوع کنید به امامى، ص ٧٩؛ گاهشمار رویدادهاى افغانستان در سال ١٣٧٤، ص ٨ ـ٩).

منابع :
(١) آریانا دائرةالمعارف، كابل: انجمن دائرةالمعارف افغانستان، ١٣٢٨ـ١٣٤٨ش؛
(٢) ابن‌اثیر؛
(٣) ابوریحان بیرونى، كتاب القانون المسعودى، حیدرآباد، دكن ١٣٧٣ـ١٣٧٥/ ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(٤) اسكندرمنشى؛
(٥) اطلس عمومى و مصور افغانستان، تهران: سحاب، ١٣٦٦ش؛
(٦) حسام‌الدین امامى، افغانستان و ظهور طالبان، تهران ١٣٧٨ش؛
(٧) بابر، امپراتور هند، بابرنامه، چاپ عكسى از نسخه خطى متعلق به سِر سالار جنگ، چاپ آنت س. بوریج، لندن ١٩٧١؛
(٨) عتیق‌اللّه پژواك، غوریان، (كابل) ١٣٤٥ش؛
(٩) میرزابیگ‌بن حسن جنابدى، روضةالصفویه، چاپ غلامرضا طباطبایى مجد، تهران ١٣٧٨ش؛
(١٠) حمداللّه مستوفى، نزهةالقلوب؛
(١١) بصیر احمد دولت‌آبادى، شناسنامه افغانستان، قم ١٣٧١ش؛
(١٢) همو، «ناگفته‌هایى درباره تقسیمات ادارى و كشورى در افغانستان»، سراج، سال ٤، ش ١٣ و ١٤ (پاییز و زمستان ١٣٧٦)؛
(١٣) محمدیوسف ریاضى، عین‌الوقایع: تاریخ افغانستان در سالهاى ١٢٠٧ـ١٣٢٤ق، چاپ محمد آصف فكرت، تهران ١٣٦٩ش؛
(١٤) محمد عثمان صدقى، شهرهاى آریانا، ]كابل] ١٣٥٤ش؛
(١٥) ابوالفضل‌بن مبارك علّامى، اكبرنامه، چاپ آغا احمدعلى، كلكته ١٨٧٧ـ١٨٨٦؛
(١٦) محمد عیسى غرجستانى، كله منارها در افغانستان، قم ١٣٧٢ش؛
(١٧) گاهشمار رویدادهاى افغانستان در سال ١٣٧٤، به كوشش هرمز مقصودى، تهران: وزارت امورخارجه، ستاد پشتیبانى افغانستان، ١٣٧٦ش؛
(١٨) اروین گروتس‌باخ، جغرافیاى شهرى در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد ١٣٦٨ش؛
(١٩) نقشه راهنماى افغانستان، مقیاس ٠٠٠‘٦٠٠ ‘١:١، تهران: گیتاشناسى، ١٩٩٤؛
(٢٠) حسینعلى یزدانى، صحنه‌هاى خونینى از تاریخ تشیع در افغانستان: از ١٢٥٠ تا ١٣٢٠ق، مشهد ١٣٧٠ش؛

(٢١) Louis Dupree, Afghanistan, Princeton, N. J. ١٩٧٣;
(٢٢) Historical and political gazetteer of Afghanistan, ed. Ludwig W. Adamec, vol. ٣: Herat and northwestern Afghanistan, Graz ١٩٧٥;
(٢٣) The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥;
(٢٤) World travel map: Indian subcontinent, scale ١:٤'٠٠٠'٠٠٠, Edinburgh: Bartholomew, ١٩٧٧.

/ معصومه بادنج /