تاریخ آصفجاهیان (یا گلزار آصفیه ) ، کتابی فارسی در بارة دودمان آصفیه ، آخرین سلسلة شیعة حاکم بر هند (١١٣٧ـ ١٣٦٨)، و رویدادهای دورة سلطنت آنان ، تألیف غلامحسین خان زمان خان (متوفی ١٢٦٠). مؤلف ، طبیبِ دربارِ میراکبر علیخان بهادر سکندرجاه (حک : ١٢١٧ یا ١٢١٨ـ١٢٤٤) بود (خان زمان خان ، ص ٧ـ ٨) و این کتاب را بین سالهای ١٢٥٧ تا ١٢٦٠ (ص ٦٤٦ـ٦٤٧) در دورة سلطنت ناصرالدوله آصفجاه چهارم سکندرجاه ، هفتمین فرمانروای آصفیه ، نوشت .

تاریخ آصفجاهیان به سبب حضور مؤلف در دربار آصفیه ، از موثقترین مآخذ در بارة آنان است . این کتاب شامل مقدمه ، چهارباب و خاتمه است . مؤلف در مقدمه در بارة زندگی خود مطالبی آورده است (ص ٧ـ ٨). باب اول در بارة سلاطین قُطُب شاهیان ، یکی از پنج سلسلة مسلمان فرمانروا در دکن از ٩١٨ تا ١٠٩٨، است (ص ٨ ـ ٥٥). باب دوم در بارة سلاطین دولت آصفجاهیان است ، مشتمل بر چگونگی به منصب رسیدن بنیانگذار آصفجاهیان ، قمرالدین ملقب به نظام الملک آصفجاه (حک : ١١٣٧ـ١١٦١)، و وقایع دوران جانشینان وی از میراحمدخان بهادر ناصر جنگ تا پایان دولت میراکبر علیخان بهادر سکندرجاه (ص ٥٥ ـ١٠٧)، ذکر جنگ مبارزالدوله (در حدود ١٢٢٤)، جانشین میراکبر علیخان بهادر سکندرجاه ، با سرداران انگلیسی و رویدادهای سالهای ١٢٤٤ تا ١٢٥٨، یعنی مهاراجه شدنِ راجه چندولعل (نخست وزیر آصفجاهیان ) و شرح حال فرزندان وی ، جلوس و شرح وقایع دوران نواب ناصرالدوله مظفرالممالک نظام الملک (١٢٤٤ـ١٢٧٣؛ ص ١٠٧ـ ١٥٧). مؤلف در باب سوم به دلیل اهمیت وزیران و امیران و صاحب منصبان دربار آصفجاهیان و نقش آنان در شکوه و دوام آن خاندان ، به شرح حال آنان و سهم هریک در تداوم دولت آصفجاهیان ، پرداخته است . همچنین در این باب ، نقش راجه های دربار آصفیه در استواری دولت بیان شده (ص ١٥٨ـ ٣٣٢) و در بارة عارفان بزرگ ، مشایخ ، علما و فضلای آن زمان ، حکمای دربار (٣٣٣ـ٤٤٧)، شعرای نامور، دانشمندان (در علم هیئت ، هندسه ، نجوم و رمل )، خوش نویسان ، حافظان قرآن ، سرداران اهل سنّت و جماعت و جمعدارانِ (منصبی در ارتش ) قوم افغان و عرب و سند مطالبی آمده است (ص ٤٤٧ـ ٤٩٣). باب چهارم در بارة شش ایالت در قلمرو دولت آصفجاهیان در دکن ، مراسم سالگرد کوه شریف (کوهی در دکن ) و ایام سوکواری محرّم است (ص ٥١٠ـ ٥٨٨). خاتمة کتاب شامل دو فصل است : فصل اول در بارة آغاز ورود وکلای انگلیس به دکن در ١١١٠ (ص ٥٨٩ ـ٦٢٢) و فصل دوم (ص ٦٢٢ـ ٦٤٦) در بارة آبادی بیگُم بازار و «ساهوانِ» (وام دهندگان پول ) آنجا، موسیقیدانان ، قوّالان ، نقاره چیان ، شطرنج بازان و مراسم دسهره / دَسِهرا (عید هندوان که روز دهم ماه آسوج ، برابر با سپتامبر ـ اکتبر، برگزار می شود؛ شهریار نقوی ، ذیل واژه ). دِوالی / دیوالی (از اعیاد بزرگ و مذهبی هندوها که در آن چراغانی می کنند و لچمی ، الاهة ثروت ، را می پرستند؛ شاد؛ دهلوی ، ذیل واژه )، بَسَنْت (جشن بهار در هندوستان ؛ داعی الاسلام ، ذیل واژه ) وهُوْلْی (از اعیاد هندوها که در فصل بهار جشن گرفته می شود و در آن به همدیگر آب رنگدار می پاشند؛ شهریار نقوی ، ذیل واژه ).

این کتاب ، نخستین بار با نام گلزار آصفیه ، در ١٣٠٨ به اهتمام مولوی میراحمدعلی موسوی در حیدرآباد دکن منتشر شد. در ١٣٧٧ش مؤلف مقالة حاضر آن را با نام تاریخ آصفجاهیان در اسلام آباد چاپ کرد. این چاپ مقدمه ای دارد، مشتمل بر معرفی کتاب و نویسنده و حکومتهای مسلمانان در جنوب هند تا پیش از شروع حکومت آصفجاهیان ، مختصری در بارة تاریخ آصفجاهیان ، شرح کوتاهی درخصوص سهم حکومتهای مسلمان جنوب هند در گسترش فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در دکن ، ذکر منابع تاریخی و فهرست نسخه های خطی و چاپ سنگی در بارة آصفیه . در پایان کتاب نیز واژه نامه و فهرست اعلام درج شده است .

منابع :
(١) خان زمان خان ، تاریخ آصفجاهیان ( گلزار آصفیه )، چاپ سنگی حیدرآباد دکن ١٣٠٨؛
(٢) چاپ محمدمهدی توسلی ، چاپ افست اسلام آباد ١٣٧٧ش ؛
(٣) محمدعلی داعی الاسلام ، فرهنگ نظام ، حیدرآباد دکن ١٣٠٥ـ ١٣١٨ش ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٤ش ؛
(٤) احمد دهلوی ، فرهنگ آصفیه ، لاهور ١٩٨٦؛
(٥) محمد پادشاه بن غلام محیی الدین شاد، آنندراج : فرهنگ جامع فارسی ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٦) سیدباحیدر شهریار نقوی ، فرهنگ اردو ـ فارسی ، لاهور ١٩٩٣.

/ محمدمهدی توسلی /