دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٩٥٩
بَرْسْخان ، یا بَرْسغان ، محلی در آسیای مرکزی ، در کرانه های جنوبی دریاچة ایسیق گول ، در منطقه ای به نام سِمیرِچ یا یِتی سو (سرزمین هفت رود) ، که اکنون در جمهوری قرقیزستان قرار گرفته است . در منابع قدیم اسلامی ظاهراً این نام به طایفه ای از ترکان نیز که در حوالی آن محل می زیستند نیز اطلاق شده است . نویسندة کتاب حدودالعالم (ص ٩٨، ١١٦، ٢٩٢ـ٢٩٣، نقشة ٥، ص ٢٧٩) این برسخان علیا (یعنی دورترین ، در مقابل برسخان سفلی در ماوراءالنهر رجوع کنید به یاقوت حموی ، ج ١، ص ٣٨٣ـ٣٨٤) را شهر آبادی وصف می کند که رئیس (دهقان ) آن از ایل قَرْلُق بوده ولی ساکنان آن ترجیح می دادند از تُغُرْ ـ اُغُز تبعیت کنند. وی همچنین از رودی به نام رود برسخان یاد می کند که احتمالاً همان رود چو است که از ایسیق گول منشعب می شود. محمود کاشغری چندین بار از این محل با املای «برسغان » نام می برد و موضع آن را در قلمرو ایل چِگِل یاد می کند و می گوید که نام آن برگرفته از نام یکی از پسران افراسیاب ، قهرمان اسطوره ای ، است (ج ١، ص ٣٩٢ـ٣٩٣، ج ٣، ص ١٣٥، ٤١٧ـ٤١٨ و جاهای متعدد؛
گردیزی ، ص ٢٦٥ـ٢٦٦، در بخش مربوط به برسخان نیز افسانه ای دربارة منشأ برسخان از زمان فتوحات نیمه افسانه ای اسکندر نقل می کند؛
نیز رجوع کنید به بارتولد، ج ٣، ص ١٨١).
قسمتی از شهرت تاریخی برسخان ازینروست که سبکتکین ، مرجوع کنید به سس سلسلة غزنوی در مشرق افغانستان ، از این ناحیه برخاسته بود. بنابر مندرجات پندنامة منسوب به سبکتکین که مورخ متأخر، محمد شبانکاره ای نقل کرده است ، سبکتکین در زد و خوردهای قبیله ای به اسارت گرفته شده و در برسخان به عنوان برده فروخته شده بود ( رجوع کنید به بازورث ١٩٦٣، ص ٣٩؛
همو، ١٩٧٧، ص ١٣٤، ١٤٤). اتحادیة قبایل قَراخانی که در قرن پنجم پس از پیروزی سامانیان بر ماوراءالنهر مسلط شدند ظاهراً در مناطق قَرلُق و چگل تشکیل شده است . در اواسط قرن پنجم امیرزاده ای قراخانی به نام نیالتکین بر برسخان حکومت می کرد (بارتولد، ج ١، ص ٨٩ـ٩٠) ولی در اعصار بعد، در کتب تاریخ اشاره ای به برسخان دیده نمی شود.
منابع :
(١) عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، چاپ افست تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٢) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، بیروت ١٩٥٥ـ١٩٥٧؛
(٣) V.V. Barthold, Four studies on the history of Central Asia , tr. V.and T. Minorsky, Leiden ١٩٦٢;
(٤) C.E.Bosworth, The Ghaznavids: their empire in Afghanistan and Eastern Iran ٩٤٤-١٠٤٠ , Edinburgh ١٩٦٣;
(٥) idem, The later Ghaznavids, splendour and decay: the dynasty in Afghanistan and Northern India ١٠٤٠-١١٨٦ , Edinburgh ١٩٧٧;
(٦) H ¤ udu ¦ d `al- a ¦ lam= The Regions of the world , tr. V.Minorsky, ed. C.E. Bosworth, Cambridge ١٩٨٢;
(٧) Mah ¤ mu ¦ d Ka ¦ s ¦ g ¦ ar ¦ , Divanد Lu § gat -it- Tدrk , tr. Besim Atalay, Ankara ١٩٣٩- ١٩٤١.
/ بازورث ( ایرانیکا ) /