بَرْقوقیّه ، مدرسه و خانقاهی در قاهره ، متعلق به قرن هشتم ، امروزه معروف به جامع سلطان برقوق و المدرسة الظاهریة . ملک ظاهر سیف الدین برقوق * (حک : ٧٨٤ـ٨٠١)، از ممالیک برجی مصر، این بنا را در نخستین دورة سلطنت خود (٧٨٤ـ٧٩١) در شارع بین القصرین ساخت ، و نام او و تاریخ بنا (٧٨٨) در کتیبه ای حک شده است (ابن تَغری بردی ، ج ١١، ص ٢٤٠). شهرت آن به برقوقیّه ، ظاهریّه و ظاهریّة برقوق به لحاظ انتساب به ظاهر برقوق است ، و این غیر از مدارس ظاهریّه ای است که حدود یک قرن پیش از آن تاریخ ملک ظاهر بیبرس * در شهرهای دمشق و قاهره تأسیس کرد (غُنَیْمة ، ص ١٣٩ـ١٤٠). مقریزی مدرسة برقوقیّه را از خانقاهها و جوامع به شمار آورده (ج ٢، ص ٢٤٥، ٤١٨) و اکنون محل اقامة نماز و مراسم مذهبی است (غنیمة ، ص ١٤٥).

روز افتتاح ، ملک ظاهر در مدرسه حضور یافت و در ضیافت باشکوهی برای صوفیان آنجا راتبه مقرر کرد. برای تنظیم امور دستورهایی صادر کرد و برای تدریس مذاهب چهارگانه اهل سنت و درس تفسیر و حدیث و قراآت استادانی منصوب کرد (ابن تغری بردی ، ج ١٢، ص ١١٣؛ قَلْقَشَندی ، ج ٤، ص ٣٦٤؛ سَخاوی ، ج ٣، ص ١٢؛ ابن عماد، ج ٦، ص ٢٩٩). مدرّسان برقوقیّه بیشتر دانشمندان ایرانی بودند که پس از هجوم و کشتار مغول ، به شام و مصر رفتند و در آنجا به مناصب اِفتا و قضا و تدریس رسیدند.

بنای بزرگ برقوقیّه به کاشیهای نفیس و سنگهای مرمر مزیّن است و از آثار باشکوه به جای مانده از عصر ممالیک در قاهره به شمار می رود. ایوان قِبلی ، بزرگترین ایوان مدرسه ، به حنفیان اختصاص داشت و حجره های مدرسان و طلاب ، بیشتر بالای دو ایوان بحری و قِبلی بود (غنیمة ، ص ١٤٥؛ ابن تغری بردی ، ج ١٢، ص ١١٣، ج ١٤، ص ٤٣).

از استادان مشهور برقوقیّه : علاءالدین بن احمد سیرامی عجمی حنفی که نخست در شهرهای خوارزم و هرات و تبریز تدریس می کرد و سپس به بلاد شام رفت ، و ملک ظاهر او را به مصر فراخواند و ریاست صوفیه و تدریس مذهب حنفی در برقوقیّه را به وی سپرد. اعتقاد سلطان در حق او چندان بود که برایش سجاده می گسترد و وصیّت کرد که پس از مرگ ، او را پایین قبر علاءالدین به خاک بسپارند و بر مزارش مدرسه ای بسازند؛ و چنین کردند. پس از مرگ علاءالدین ، سیف الدین سیرامی مرتبة تدریس یافت ؛ او پدر شیخ نظام الدین یحیی و جد شیخ عضدالدین عبدالرحمان ، رئیس صوفیة برقوقیّه ، بود (ابن تغری بردی ، ج ١١، ص ٣١٦ـ٣١٧، ج ١٢، ص ١٠٤؛ سیوطی ، ج ٢، ص ٢٧١؛ ابن عماد، ج ٦، ص ٢٩٩، ٣١٣). شهاب الدین احمدبن ابی یزید، معروف به مولانازاده سیرامی عجمی حنفی پدر مُحب الدین مولانازاده و نخستین مدرس حدیث در برقوقیّه (سیوطی ، ج ١، ص ٥٤٧؛ ابن تغری بَردی ، ج ١١، ص ٣٨٣)؛ اوحدالدین رومی مدرس شافعیّه ؛ شمس الدین مَکین مالکی مدرس مالکیّه ؛ شیخ احمدزاده عجمی مدرس حدیث ؛ صلاح الدین احمدبن اَعمی مدرس حنابله که از

آغازِ گشایش مدرسه تصدی تدریس یافتند (ابن تغری بردی ، ج ١١، ص ٢٨٣، ج ١٢، ص ١٣٨؛ سیوطی ، ج ٢، ص ٢٧١؛ ابن عماد، ج ٦، ص ٢٩٩)؛ جلال الدین ابوالفتح نصرالله تُسْتَری بغدادی از مشایخ مستنصریّة بغداد و پسرش مُحب الدین بن

نمایی از مقبرة

برقوق در برقوقیّـه

مجموعة برقوقیه

نصراللّه و قاضی جمال الدین ابوالمحاسن پسر محب الدین از مدرسان فقه و حدیث (ابن عماد، ج ٧، ص ٩٩، ٣٤٩؛

معروف ، ج ١، ص ٢٤٧ـ٢٤٩)؛ سراج الدین عبداللطیف فُوَّی شافعی مدرس شافعی (ابن عماد، ج ٧، ص ١٧)؛ فخرالدین ضریر بِرماوی شافعی ، امام جامع الازهر و مدرس قراآت

بَرقوقیّه (سیوطی ، ج ٢، ص ٢٧١؛ ابن تغری بردی ، ج ١٤، ص ١٢٢؛ ابن عماد، ج ٧، ص ١٢١)؛ سیف الدین سیرامی حنفی که پس از کشتار مردم تبریز و به آتش کشیده شدن آن شهر به فرمان تیمور لنگ راهی حلب شد. ملک ظاهر او را به قاهره خواند و ریاست صوفیة مدرسه را پس از علاءالدین سیرامی

به وی سپرد، و پس از او پسرش نظام الدین یحیی عهده دار

این منصب شد (ابن تغری بردی ، ج ١١، ص ٣١٧). جلال الدین تَفتازانی شافعی و علم الدین بِلْقینی ، استاد جلال الدین

سیوطی ؛ و سراج الدین بلقینی ، مدرس تفسیر (سیوطی ، ج ١، ص ٤٤٤، ج ٢، ص ٢٧١؛ سخاوی ، ج ٣، ص ٣١٢؛ ابن عماد، ج ٧، ص ٣٠٣، ٣٠٧).

منابع :
(١) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة ، قاهره ١٣٤٨ـ ؛
(٢) ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) محمدبن عبدالرحمن سخاوی ، الضوءاللاّمع لاِهل القرن التاسع ، قاهره ١٣٥٤؛
(٤) عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی ، حسن المحاضرة فی اخبار مصر والقاهره ، قاهره ١٢٩٩؛
(٥) محمد عبدالرحیم غنیمة ، تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی ، ترجمة نوراللّه کسائی ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٦) احمدبن علی قلقشندی ، صبح الاعشی ، قاهره ١٣٣١؛
ناجی معروف ،

(٧) تاریخ علماءالمستنصریه ، بغداد ١٣٨٤/١٩٦٥؛
احمدبن علی مقریزی ، کتاب الخطط المقریزیه ، لبنان ( ١٩٥٩ ) .

/ نوراللّه کسائی /