جَبْرا ابراهیم جَبْرا ، داستان نویس ، شاعر، نقاش و ناقدِ معاصر عرب . در ١٢٩٩ ش /١٩٢٠ در بیت لَحم * فلسطین در خانوادة فقیری به دنیا آمد (بابطین ، ج ١، ص ٦٢٩؛ اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٦). در کودکی به مدرسة سُریان ارتدوکس و در نُه سالگی به مدرسة الوَطنیه بیت لحم رفت . نخستین نمایشنامة خود را در ده سالگی و اولین داستانِ کوتاهش را در چهارده سالگی نوشت . در ١٣١١ ش /١٩٣٢ با خانوادة خود به بیت المقدّس مهاجرت کرد و در مدرسة الرَشیدیه از محضر استادان بزرگی همچون ابراهیم طوقان * (متوفی ١٣٢٠ ش /١٩٤١) بهره برد. از ١٣١٤ تا ١٣١٧ ش / ١٩٣٥ـ ١٩٣٨ به عنوان یکی از شاگردان ممتاز در دانشکدة العربیة قدس ، در کلاس بزرگانی مانند سامح الخالدی (متوفی ١٣٣٠ ش /١٩٥١) شرکت کرد ( اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٦ـ٤١٧؛ حمود، ص ٦٣ـ٦٤). در ١٣١٨ ش / ١٩٣٩ ادارة المعارف الفلسطینیه او را برای استفاده از بورس تحصیلی

به انگلستان فرستاد و او مدتی در دانشگاه اکستر در مرکز

استان دونشر تحصیل کرد، سپس برای ادامة تحصیل در ادبیات انگلیسی به دانشگاه کیمبریج رفت و در آنجا نزد استادانی از جمله فرانک ریموند لیویس (متوفی ١٣٥٧ ش / ١٩٧٨)، ناقد معروف انگلیسی ، تحصیل کرد و در ١٣٢٢ ش / ١٩٤٣ با درجة ممتاز فارغ التحصیل شد ( اعلام الادب العربی المعاصر ،

ج ١، ص ٤١٧ـ ٤١٨؛ میربصری ، ج ٣، ص ٢٢١). در حین تحصیل

درانگلستان به طور جدّی به شعر پرداخت وپس از بازگشت به بیت المقدّس ، استاد ادبیات انگلیسی دانشکدة الرشیدیه شد. در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ بر اثر فشار و سخت گیری صهیونیستها، به بیت لحم مهاجرت کرد و در پاییز همان سال به عنوان استاد مدعو به دانشکدة الا´داب و العلوم بغداد رفت .

در اوایل دهة ١٣٣٠ ش /١٩٥٠ تبعة عراق و مسلمان شد (حمود، ص ٦٤ـ ٦٥؛ اعلام الادب العربی المعاصر ؛ میربصری ؛ بابطین ، همانجاها). در عراق با بدر شاکر سَیّاب * ، یکی از بنیانگذاران شعر نو عرب ، آشنا شد و این آشنایی به دوستی عمیق آنان انجامید. جبرا تأثیر زیادی بر سیّاب گذاشت و سیّاب همیشه او را استاد و برادر خود می خواند (عباس ، ص ١٣٠؛ نیز رجوع کنید بهسیّاب ، ص ١٧٥ـ١٧٦، ٢٣٢). جبرا در ١٣٣١ش / ١٩٥٢ ازدواج کرد و در همان سال برای تحصیل در نقد ادبی به دانشگاه هاروارد رفت . او نزد بزرگانی چون آی . آ. ریچاردز و آرچیبالد مک لیش (شاعر امریکایی )، دانش آموخت . پس از بازگشت به بغداد، در ادارة روابط عمومی شرکت نفت عراق ، رئیس بخش نشر و ترجمه شد. در ١٣٤٧ ش / ١٩٦٨ به انگلستان دعوت شد تا در دانشگاههای بزرگی چون کیمبریج و آکسفورد در بارة تأثیر غرب بر ادبیات معاصر عرب سخنرانی کند. در ١٣٣٦ ش / ١٩٧٥ نیز به مدت یک سال به عنوان استاد مدعو در دانشگاه برکلی ، ادبیات معاصر عرب تدریس کرد ( اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٨؛ جبرا، ١٩٧١، ص ٧٦؛ حمود، ص ٦٤ـ ٦٦؛ ماهر شفیق فرید، ص ١٨٦). وی در ١٣٧٣ ش / ١٩٩٤ در عراق درگذشت ( اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٦).

جبرا فعالیتهای فرهنگی بسیاری داشت ؛ عضو گروه هنرهای معاصر بغداد و گروه هنرمندان عراق ، نایب رئیس اتحادیة نویسندگان فلسطینی در عراق و عضو اتحادیة ادیبان عراق بود. همچنین در همایشهای بسیاری در قاهره و امریکا شرکت ، و جوایز بسیاری دریافت کرد مانند جایزة دانشگاه کلمبیا (١٣٧٠ ش /١٩٩١)، جایزة سلطان العویس در زمینة نقد ادبی (١٣٦٩ ش /١٩٩٠)، جایزة فرهنگی اروپا (١٣٦٢ ش / ١٩٨٣)، جایزة ریاست جمهوری عراق در داستان نویسی (١٣٧٠ ش / ١٩٨٩)، مدال قدس برای آثار ادبی (١٣٦٩ ش /١٩٩٠) و مدال درجه یک لیاقت از تونس (١٣٧٠ ش /١٩٩١؛ مطبعی ، ج ١، ص ٤١؛ اعلام الادب العربی المعاصر ؛ بابطین ، همانجاها؛ جیوسی ، ١٩٩٧، ج ١، ص ١٦٢).

جبرا از آگاه ترین نویسندگان و شاعران جدید عرب و نیز نقاشی فرهیخته بود (بَدَوی ، ١٩٩٢، ص ١٤٠) و از برجسته ترین گویندگان شعر منثور در دورة بعد از جنگ جهانی دوم در فلسطین و عراق به شمار می آمد (بدوی ، ١٩٧٥، ص ٢٢٧؛ خالدعلی مصطفی ، ص ١٥٠). جبرا به همراه بدر شاکر سیّاب و چند شاعر دیگر به «الشعراء التموزیون » معروف اند. تموز، اسطورة احیا و تجدید حیات است و نزد شاعران معاصر عرب ، نماد بازگشت به گذشتة شکوهمند پیش از دورة واپس گرایی است (عطیه ، ص ٣٧؛ بدوی ، ١٩٧٥، ص ٢٦٠؛ جیوسی ، ٢٠٠١، ص ٨٠٥ ـ٨٠٦؛ شکری ، تعلیقاتِ روحانی ، ص ٥٥٩). جبرا برای تفسیر تموز بسیار کوشش کرده و در شعر خود این اسطوره را به شکلهای مختلف به کار گرفته است . او توانسته است به شکلی هنرمندانه ، اسطوره و مسائل تاریخی و فرهنگی را در شعر به کار ببرد، چنانکه خوانندة شعر وی احساس نمی کند که این مفاهیم تصنعی و ساختگی است (خالدعلی مصطفی ، ص ١٥٥؛ جیوسی ، ٢٠٠١، همانجا).

عنایت جبرا به مسئلة فلسطین ، هم در شعر هم در آثار

دیگر او، به وضوح نمایان است . به عقیدة وی ، در شعر باید کلیة ابعاد گسترده ، علل بنیادی و تأثیرات عاطفی و روانی

و به طور کلی فضایی را که نتیجة این فاجعه بوده ، در مدنظر داشت (سلیمان ، ص ١٩٦). او در دیوان تموز فی المدینة (جبرا، ١٩٥٩، ص ٦٤ـ ٧٢)، در قطعات «قبیَّه »، «خَرزَة البئر» و «فی بَوادِی النَفی » به شکلی هنرمندانه به اشغال فلسطین ، تبعید اجباری ساکنان آن و کشتار دِیریاسین پرداخته است . همچنین

در شعرش به مظاهر منفی تمدن جدید و رشد سرمایه داری

با بدبینی نگریسته و به گسترش آنها اعتراض کرده است

( رجوع کنید به خالدعلی مصطفی ، ص ١٤٢ـ١٤٥). جبرا در دیوان یاد شده اش ، بسیار تحت تأثیر و نفوذ تی . اس . اِلیوت و شعر معروف او سرزمین ویران است ، اما در دیوان المدار المعْلق رفته رفته از این تأثیر آشکار کاسته می شود ( رجوع کنید بههمان ، ص ١٥٠ـ١٥٣). بعد از درگذشت جبرا، در ١٣٧٥ ش / ١٩٩٦ آخرین مجموعه شعر وی با نام متوالیات شعریة منتشر شد (جیوسی ، ١٩٩٧، ج ١، ص ١٦١).

در داستان نویسی معاصر عرب ، جبرا جزو نسل دوم

نویسندگانی است که توانسته اند با بحث در بارة شکل و مضمون و با در نظر گرفتن دو بعد زیباشناختی و محتوایی ، داستان بلند عربی را به سطحی برسانند که در جهان جایگاهی مقبول پیدا کند (شُرَیْح ، ص ٨٠ ـ٨٢). آثار داستانی وی عبارت اند از: صُراخ فی لیل طویل که آن را در ١٣٣٥ ش / ١٩٤٦ در بیت المقدّس نوشته و در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥ در بغداد منتشر کرده است ؛ عِرْق و قصص أُخری (١٣٣٥ ش /١٩٥٦)؛ الصیادون فی شارع ضیّق که در ١٣٣٩ ش /١٩٦٠ به زبان انگلیسی نوشته و منتشر شده و در ١٣٥٣ ش /١٩٧٤ محمد عُصْفُور آن را به عربی ترجمه کرده است ؛ السفینه (١٣٤٩ ش /١٩٧٠)؛ البحث عن ولید مسعود (١٣٥٧ ش / ١٩٧٨)؛ عالم بِلاخَرائِط (١٣٦١ ش /١٩٨٢) و الغرف الاخری ' (١٣٦٤ ش /١٩٨٦؛ اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٨ـ٤١٩؛ حمود، ص ٦٨ـ٦٩؛ عواد، ج ١، ص ٢٣٥؛ بدوی ، ١٩٩٢، ص ١٤٠). در اولین داستان او، صراخ فی لیل طویل ، کاملاً مشخص است که جبرا کوشش خود را بر بیان گرفتاریها و مسائل روشنفکران عرب و تلاش نافرجام آنان برای تغییر وضع موجود متمرکز کرده است (بدوی ، ١٩٩٢، ص ١٤٢ـ١٤٣).

قهرمانان داستانهای وی از نخبگان جامعة عرب هستند، نظیر روشنفکران ، روزنامه نگاران ، استادان دانشگاه و تحصیل کردگان غرب گرا. استفادة بسیار از شگرد بازگشت به گذشته ، تعدد راویان ، استفاده از تک گوییهای درونی برای روانکاوی شخصیتها، به کارگیری شیوة جریان سَیال ذهن و کاربرد نثری منسجم و هماهنگ با مضمون ، از ویژگیهای داستان نویسی جبراست ( رجوع کنید به همان ، ص ١٤٠ـ١٤٦؛ شریح ، ص ٨٤، ٩٣ـ٩٤؛ برکات ، ص ٥٥ ـ٥٧؛ یاسر سلیمان ، ص ٢١٠ـ ٢١١). اوج هنر داستان نویسی جبرا را در رمان البحث عن ولید مسعود می توان دید که به لحاظ فنی در هنر داستان نویسی فلسطین ، نقطة عطف به شمار می آید و پس از انتشار آن ، منتقدان بسیاری در کشورهای عربی به نقد و تحلیل آن پرداختند (شریح ، ص ٩٤؛ الموسوعة الفلسطینیة ، ج ٣، ص ٥٧٧). داستان عالم بِلاخَرائط از این جهت که محصول مشترک جبرا و عبدالرحمان مُنْیف است ، در ادبیات داستانی معاصر عرب پدیده ای شگفت انگیز محسوب می شود (بدوی ، ١٩٩٢، ص ١٤٠). رمانهای السفینة و البحث عن ولید مسعود را راجر آلن و عدنان حیدر به زبان انگلیسی ترجمه کرده اند (جیوسی ، ١٩٩٧، ج ١، ص ١٦١).

از دیگر عرصه های کار جبرا، ترجمه های اوست . مهم ترین ترجمة وی به لحاظ تاریخی و تأثیرگذاری ، ترجمة بخش اسطورة آدونیس یا تموز از کتاب شاخة زرین جیمز فریزر در ١٣٣٦ ش /١٩٥٧ است که تأثیر بسیار زیادی بر سیّاب و دیگر شاعران جوان عرب گذاشت ، به شکلی که تأثیر سرزمین ویران الیوت را بسیار کم رنگ کرد (عباس ، ص ١٣٠؛ شفیعی کدکنی ، ص ١٧١؛ ادونیس ، مقدمة برگ نیسی ، ص ١٩؛ اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤٢٠؛ حمود، ص ٧٠). ناقدان عرب ، ترجمه های وی را از آثار شکسپیر دقیق ترین ، زیباترین و بلیغ ترین ترجمه از این آثار می دانند ( رجوع کنید به سیّاب ، ص ١٧٥؛ حمّاده ، ج ٢، ص ٦٣).

در نقد ادبی ، جبرا یکی از بنیانگذاران معادل گذاری در برابر اصطلاحات ادبی انگلیسی است و در چند مقاله به توضیح اصطلاحات جدید نقد ادبی پرداخته است . بسیاری از مقالات مهم وی در زمینة ادبیات تطبیقی است و شناخت عمیق وی را از ادبیات کهن و معاصر عرب و غرب نشان می دهد (حمود، ص ٧٥ـ٧٦، ٨٢).

از عمده ترین آثار وی در زمینة نقد ادبی ، الحریة والطوفان (١٣٣٩ ش /١٩٦٠)، النار و الجوهر (١٣٥٤ ش / ١٩٧٥) و ینابیع الرؤیا (١٣٥٨ ش /١٩٧٩) است ( اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٩؛ حمود، ص ٦٧ ـ ٦٨). وی در کتاب البئر الاولی ' (چاپ اول ١٣٦٥ ش /١٩٨٦) خاطرات زندگی خود را تا سیزده سالگی شرح داده و در شارع الامیرات (١٣٧٣ ش /١٩٩٤) به ادامة شرح زندگی خود پرداخته است (حمود، ص ٦٩؛ نیز رجوع کنید بهجبرا، ٢٠٠١؛ همو، ١٩٩٩).

جبرا دو فیلمنامه به نامهای الملک الشمس (١٣٦٥ ش / ١٩٨٦) و ایام العقاب (١٣٦٧ ش / ١٩٨٨) نوشته که فیلم بخت النصر (بنوخذ نصّر) بر اساس فیلمنامة الملک الشمس ساخته شده است ( اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٨ـ٤١٩؛ حمود، ص ٦٩). از جبرا حدود شصت اثر در زمینة نقد، ترجمه ، شعر و داستان موجود است (برای فهرست آثار وی رجوع کنید به حمود، ص ٦٧ـ٧١؛ اعلام الادب العربی المعاصر ، ج ١، ص ٤١٨ـ٤٢٠؛ حماده ، ج ٢، ص ٦٥؛ رمضان یوسف ، ص ١١٦ـ١١٧؛ عَوّاد، ج ١، ص ٢٣٤ـ ٢٣٥).

منابع :
(١) ادونیس ، ترانه های مهیار دمشقی ، ترجمة کاظم برگ نیسی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٢) اعلام الادب العربی المعاصر: سیر و سیرذاتیة ، چاپ روبرت کمبّل ، بیروت : الشرکة المتحدة للتوزیع ، ١٩٩٦؛
(٣) سعود عبدالعزیز بابطین ، معجم البابطین للشعراءالعرب المعاصرین ، کویت ١٩٩٥؛
(٤) حلیم برکات ، «تحولات اجتماعی در رمان نویسی اعراب »، ترجمة یعقوب آژند، ادبستان ، سال ١، ش ٤ (فروردین ١٣٦٩)؛
(٥) جبرا ابراهیم جبرا، البئرالاولی : فصول من سیرة ذاتیة ، بیروت ٢٠٠١؛
همو، تموز

(٦) فی المدینة ، بیروت ١٩٥٩؛
(٧) همو، شارع الامیرات ، بیروت ١٩٩٩؛
(٨) سلمی خضراء جیوسی ، الاتجاهات و الحرکات فی الشعرالعربی الحدیث ، ترجمة عبدالواحد لؤلؤة ، بیروت ٢٠٠١؛
(٩) همو، موسوعة الادب الفلسطینی المعاصر ، بیروت ١٩٩٧؛
(١٠) محمد عمر حماده ، موسوعة اعلام فلسطین ، دمشق ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(١١) ماجدة حمود، نقاد فلسطینیون فی الشتات ، دمشق ١٩٩٨؛
(١٢) خالدعلی مصطفی ، الشعرالفلسطینی الحدیث : ١٩٤٨ـ١٩٧٠ ، بغداد ١٩٨٦؛
(١٣) محمدخیر رمضان یوسف ، تکملة معجم المؤلفین ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٤) خالد سلیمان ، فلسطین و شعر معاصر عرب ، ترجمة شهره باقری و عبدالحسین فرزاد، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٥) بدر شاکر سیّاب ، رسائل السیاب ، ( گردآوری ) ماجد سامرائی ، بیروت ١٩٩٤؛
(١٦) محمود شریح «الروایة العربیة المعاصرة : ١٩٤٥ـ ١٩٨٥»، در اعلام الادب العربی المعاصر: سیر و سیرذاتیة ، همان ، ج ١؛
(١٧) محمدرضا شفیعی کدکنی ، شعر معاصر عرب ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٨) غالی شکری ، ادب مقاومت ، گردانیدة محمدحسین روحانی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٩) احسان عباس ، اتجاهات الشعرالعربی المعاصر ، عمان ١٤٢١/٢٠٠١؛
(٢٠) جورج عطیه ، «الادب العربی المعاصر: نقدالمصادر و المراجع »، ترجمة عن الانکلیزیة : مؤمنة بشیر عوف ، در اعلام الادب العربی المعاصر: سیر و سیر ذاتیة ، همان ، ج ١؛
(٢١) کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشرو العشرین ، بغداد ١٩٦٩؛
(٢٢) ماهر شفیق فرید، «أثر ت . س . الیوت فی الادب العربی الحدیث »، مجلة الفصول ، ج ١، ش ٤ (رمضان ١٤٠١/ ژوئیة ١٩٨١)؛
(٢٣) حمید مطبعی ، موسوعة اعلام العراق فی القرن العشرین ، بغداد ١٩٩٥ـ ١٩٩٨؛
(٢٤) الموسوعة الفلسطینیة ، دمشق : هیئة الموسوعة الفلسطینیة ، ١٩٨٤؛
(٢٥) میربصری ، اعلام الادب فی العراق الحدیث ، لندن ١٩٩٤ـ١٩٩٩؛

(٢٦) M. M. Badawi, A critical introduction to modern Arabic poetry , Cambridge ١٩٧٥;
(٢٧) idem, " Two novelists from Iraq: Jabra ¦and Munif ", Journal of Arabic literature , XXIII, pt.٢ (July ١٩٩٢);
(٢٨) Jabra Ibrahim Jabra, "Modern Arabic literature and the West", Journal of Arabic literature , II (١٩٧١);
(٢٩) Yasir Suleiman, "[Review of( Hunters in a narrow street )by Jabra I. Jabra]", Journal of Arabic literature , XXIV, pt.٢ (July ١٩٩٣).

/ بهرام پروین /