پطروشفسکی ، ایلیاپاولوویچ ، خاورشناس روس . در ١٢٧٧ ش /١٨٩٨ در شهر کیِف در خانواده ای کارمند به دنیا آمد. در١٣٠٥ ش /١٩٢٦ همزمان از دو رشتة تاریخ و ادبیات فارغ التحصیل شد. از ١٣٠٨ ش /١٩٢٩ به مدت دو سال در انستیتوی تاریخ و مردم شناسی آذربایجان شوروی به کار پرداخت و سپس در انستیتوی دولتی قفقازشناسی مشغول به کار شد. در ١٣١٤ ش / ١٩٣٥ ریاست فرهنگستان علوم اتحاد شوروی ، به دلیل مجموع آثارش در رشتة تاریخ ، درجة دکتری به او اهدا کرد. پطروشفسکی در ١٣١٥ ش / ١٩٣٦ به سن پترزبورگ رفت و کارمند ارشد علمی انستیتوی تاریخ شد. او در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ به درجة فوق دکتری نایل آمد و در زمان جنگ جهانی دوم در دانشگاه دولتی آسیای میانه در تاشکند به تدریس پرداخت . سپس از ١٣٢٥ ش / ١٩٤٦ به مدت ٣١ سال در دانشگاه سن پترزبورگ تدریس کرد. او در ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧ به مقام استادی رسید و از ١٣٢٩ـ١٣٣٣ ش / ١٩٥٠ تا ١٩٥٤ و از ١٣٤٠ ش / ١٩٦١ تا زمان مرگش در ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧ ریاست کرسی تاریخ کشورهای خاورمیانه را در دانشگاه سن پترزبورگ بر عهده داشت و در حدود سی واحد درسی از تاریخ سرزمینهای خاورمیانه در دورة باستان و میانه ، جغرافیا و دین ارائه کرد ( > «به مناسبت شصتمین سال تولد پروفسور پطروشفسکی » < ، ص ٥؛ > فرهنگ زندگینامه ـ کتابنامه ای خاورشناسان شوروی < ، ص ٤٣٢؛ د.ازبکستان ، ج ٨، ص ٥٢٩؛ > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ج ١٩، ص ٥١٧؛ دیاکف و خاراتشویلی ، ص ١٤٣ـ١٤٦).

عنوان نخستین پژوهش پطروشفسکی > «دربارة اعتقادات کشاورزان قره باغ علیا قبل از مسیحیت » < (١٣٠٩ ش / ١٩٣٠) بود. از آن پس ، وی تحقیق دربارة تاریخ مشرق زمین ، بویژه ایران و قفقاز را به طور جدی پی گرفت و حدود ١٢٠ پژوهش علمی انجام داد ( > «به مناسبت شصتمین سال تولد پروفسور پطروشفسکی » < ، ص ١٩٧ـ٢٠٣؛ > فرهنگ زندگینامه ـ کتابنامه ای خاورشناسان شوروی < ، ص ٤٣٢ـ٤٣٣؛ کتابشناسی خاورشناسان ، ص ١٥٠ـ١٥٤)، از جمله > «دربارة تاریخ مبارزة قهرمانانة مردم آذربایجان در سده های ١٣ و ١٤» < (١٩٤١)؛ > «مناسبات فئودالی در آذربایجان و ارمنستان از قرن ١٦ تا ابتدای قرن ١٩» < (١٩٤٩)؛ > «آذربایجان در سده های شانزدهم و هفدهم میلادی » < (١٩٤٩)؛ > «در تاریخ نهاد سیورغال » < (١٩٤٩)؛ > «جامعة فئودالی رشیدالدین » < (١٩٥١)؛ > «قزلباشها» < (١٩٦٥)؛ > از تاریخ مسیحیت در آسیای میانه ، سدة ١٣ تا ١٥» < (١٩٦٦)؛ > «تاریخچة مزدکیان در عصر حکومت اسلامی » < (١٩٧٠) (دیاکف و خاراتشویلی ، ص ١٤٣ـ١٤٤؛ کتابشناسی خاورشناسان ، ص ١٥٠).

بخش مهمی از پژوهشهای پطروشفسکی را منبع شناسی تشکیل داده است . مقالاتی از قبیل > «مآخذ ایرانی راجع به تاریخ آذربایجان در سده های شانزدهم تا هجدهم میلادی » < ، > «حمدلله قزوینی ، به عنوان منبع تاریخ اجتماعی و اقتصادی قفقاز شرقی » < (١٩٣٧)، > «منبع تازة فارسی دربارة تاریخ حملة مغول » < (١٩٤٦)، > «دربارة صحّت مکاتبات رشیدالدین » < (١٩٤٨)، > «اثر سیفی ، همچون منبعی در تاریخ خراسان شرقی » < (١٩٥٥)، و > «نشر منابع و اسناد فارسی و تاجیکی در اتحاد شوروی » < (١٩٦٦) گواه آن است که وی تا چه اندازه به منابع دست اول توجه داشته است ( تاریخ ایران ، مقدمة کشاورز، ص «هفت »؛
دیاکف و خاراتشویلی ، ص ١٤٤).

ایران از جملة موضوعات اساسی پژوهشهای پطروشفسکی بوده و تعدادی از کارهای ارزشمند وی به فارسی نیز ترجمه و چاپ شده است ؛
از جمله اسلام در ایران : از هجرت تا پایان قرن نهم ؛
نهضت سربداران خراسان ؛
کشاورزی و مناسبات ارضی در ایرانِ عهدِ مغول در دو مجلد (ترجمة کریم کشاورز)؛
تاریخ ایران (ترجمة سیروس ایزدی )؛
ایرانشناسی در شوروی ؛
دولت در عهد ایلخانان ؛
فقه اللغه ایرانی ؛
تاریخ اجتماعی ـ اقتصادی ایران در دورة مغول (ترجمة یعقوب آژند). پطروشفسکی نخستین کسی بود که دربارة سربداران خراسان پژوهشی کامل انجام داد (پطروشفسکی ، ١٣٥١ ش ، مقدمة کشاورز، ص ٦). از دیگر مقالات مهم ترجمه نشدة وی دربارة ایران عبارت اند از: > «شورش کشاورزان گیلان در سال ١٦٢٩» < (١٩٤١)؛
> «تاریخچة شروان در پایان قرن ١٥» < (١٩٤٤)؛
> «مسائل اساسی خاص و زمان بندی پیشرفت فئودالیسم در ایران در سده های سیزدهم و پانزدهم میلادی » < (١٩٤٨)؛
> «جنبشهای مردمی در ایران در سدة چهاردهم میلادی » < (١٩٥٣)؛
> «رسالة فارسی پیرامون فن زراعت در عهد غازان خان » < (١٩٥٧)؛
> «استفاده از کار بردگان در ایران و کشورهای همجوار در پایان قرون وسطی » < (١٩٦٠؛
کتابشناسی خاورشناسان ، ص ١٥٠ـ ١٥٤؛
دیاکف و خاراتشویلی ، ص ١٤٣). مشهورترین اثر پطروشفسکی در ایران ، اسلام در ایران ، در واقع متن درسهای نویسنده برای دانشجویان تاریخ بوده است (ص ١١). مهمترین موضوعات این کتاب ظهور اسلام ، ورودِ آن به ایران ، قرآن مجید، منابع حقوق اسلامی ، تدوین فقه ، مجادلات فرقه ای ، کلام ، اسماعیلیان ، قرمطیان ، عرفان ، و پیروزی شیعه در ایران است . با اینهمه ، در این اثر نارساییهایی در موارد فقهی و حقوقی و جایگاه شیعیان به چشم می خورد که در ترجمة فارسی ، حاشیة محمدرضا حکیمی به توضیح و تبیین آن اختصاص یافته است (ص ٦، ٤٠١ به بعد؛
دربارة این کتاب رجوع کنید به حدادعادل ، ص ١١ـ ١٥).

پطروشفسکی در بسیاری از همایشهای علمی ، از جمله سومین کنگرة باستانشناسی و هنر ایرانی (سن پترزبورگ ـ مسکو، ١٩٣٥)، نخستین همایش خاورشناسان اتحاد شوروی (تاشکند، ١٩٥٧)، بیست و پنجمین و بیست و هفتمین کنگرة جهانی خاورشناسان (مسکو، ١٩٦٠؛
امریکا، ١٩٦٧) حضور فعال داشت ( > فرهنگ زندگینامه ـ کتابنامه ای خاورشناسان شوروی < ، ص ٤٣٢؛
د.ازبکستان ، ج ٨، ص ٥٢٩؛
دیاکف و خاراتشویلی ، ص ١٤٥).

استفاده از منابع دست اول و نتیجه گیریهای مستند و مدلّل و توجه او به مسائلی از قبیل ویژگیهای جامعة فئودالی در ایران و کشورهای همجوار، بر اعتماد و نفوذ آثار پطروشفسکی افزوده و منجر به ترجمه و نشر آنها شده است (سواژه ، ص ٣٠٥، ٣٣١، ٣٣٣). برخی از آثار وی به آلمانی و انگلیسی و فرانسوی و هلندی ترجمه شده است (دیاکف و خاراتشویلی ، ص ١٤٣).

منابع :
(١) ایلیا پاولوویچ پطروشفسکی ، اسلام در ایران : از هجرت تا پایان قرن نهم هجری ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٢) همو، نهضت سربداران خراسان ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٣) تاریخ ایران : از دوران باستان تا پایان سدة هیجدهم میلادی ، نوشتة ن . و. پیگولوسکایا... ( و دیگران ) ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) غلامعلی حدادعادل ، «اسلام مسلمانان و اسلام مستشرقان »، نگین ، سال ٩، ش ١٠٨ (اردیبهشت ١٣٥٣)؛
(٥) ژان سواژه ، مدخل تاریخ شرق اسلامی ، ترجمة نوش آفرین انصاری (محقق )، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٦) کتابشناسی خاورشناسان : ایرانشناسان و اسلامشناسان ، روسیه و جمهوریهای اتحاد شوروی سابق ، با مقدمة عنایت الله رضا و با همکاری گروه مولفان و مترجمان ، تهران : الهدی '، ١٣٧٢ ش ؛

(٧) Bio-bibliografic § eskiy slovar sovetskikh vostokovedov , Moscow: Nauka, ١٩٧٦;
(٨) N. N. Diyakov and G. S. Kharatishvili, "Professor I. P. Petrushevskiy", Vestnik sankt- peterburgskogo universiteta. ser٢ , no.٣ (١٩٩٨);
(٩) Great Soviet encyclopedia, New York ١٩٧٣-١٩٨٣, s.v. "Petrushevski, Il'ia Pavlovich";
(١٠) "K ٦٠-letiya so dnya roz § deniya professora I. P. Petrushevskogo", in Uc § yoniye zapiski leningradskogo Gosudarstvennogo universiteta, seriya vostokovedc § eskikh nauk vip. ll, no. ٢٨٢, Leningrad ١٩٥٩;
(١١) Uzbek Savet Ensiklopediyasi , Tashkent ١٩٧١-١٩٨٠.

/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /