حَبَّة بن جُوَین عُرَنى ، كنیه‌اش ابوقُدامه، از اصحاب حضرت على علیه‌السلام. وى به عُرَینه (تیره‌اى از قبیله بَجیله) منسوب، و ازاین‌رو به عُرَنى و بَجَلى مشهور است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ٦، ص ١٧٧؛ ابن‌ابی‌حاتم، ج ٣، ص ٢٥٣؛ سمعانى، ج ٤، ص ١٨٢؛ براى نسب كامل او رجوع کنید به مِزّى، ج ٥، ص ٣٥١). نام پدرش را، به اختلاف، جویه (رامهرمزى، ص ٢٧٧)، حویه (طوسى، ١٤١٥، ص٦٠) و جویر (همان، ص ٩٤، پانویس ١) ذكر كرده‌اند كه احتمالا همگى تصحیف جوین است. وى اهل كوفه بوده و كوفى نیز لقب گرفته است (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٩٧). گفته شده حبّه پیامبر را دیده (طبرانى، ١٤٠٤، ج ٤، ص ٨) و به همین سبب در زمره صحابه یاد شده (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج ١، ص ٣٦٧)؛ اما بنابر مشهور او تابعى بوده است (رجوع کنید به عجلى، ج ١، ص ٢٨١؛ خطیب بغدادى، همانجا؛ ذهبى، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، ج ١، ص ٤٥٠).

حبّه عرنى از شیعیان و یاران خاص على علیه‌السلام بوده است (رجوع کنید به برقى، ص ٦؛ طوسى، ١٤١٥، ص٦٠؛ ذهبى، ١٤٢٤، ج ٢، ص ٨٠٧). یعقوبى (ج ٢، ص ٢١٤) نام او را در زمره اصحاب دانشمند آن حضرت آورده است. طوسى (١٤١٥، ص ٩٤) نام وى را در شمار اصحاب امام حسن علیه‌السلام نیز درج كرده است. حبّه عرنى در ماجراى قتل عثمان از كسانى بود كه در مدینه حضور داشت و از نخستین بیعت‌كنندگان با امام على بود (مفید، ص ١٠٩). وى كه در جنگ جمل در كنار امام بوده، ماجراى این جنگ را روایت كرده است (رجوع کنید به همان، ص ٣٨٢؛ نیز رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ١٤٣). حبّه در دوران حیات حذیفةبن یمان* (متوفى ٣٦) به مدائن رفت و از او روایتِ راجع به شهادت عمار یاسر را شنید (طبرى، ج ٥، ص ٣٨ـ٣٩). حبه در جنگ صفّین نیز همراه حضرت على (رجوع کنید به كوفى، ج ١، ص١٤٤) و خود شاهد شهادت عمار در صفّین بود و صدق گفتار حذیفه را تأیید كرد (طبرى، ج ٥، ص ٣٩). پس از آن همراه با على علیه‌السلام در جنگ نهروان شركت كرد (خطیب بغدادى؛ ذهبى، ١٤٢٤، همانجاها).

برخى روایات منقول از حبّه عرنى، محل بحث و مناقشه شیعیان و اهل سنّت بوده، از جمله از حبّه نقل شده است كه در جنگ صفّین هشتاد نفر از اهل بدر در كنار على علیه‌السلام می‌جنگیدند (ذهبى، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، همانجا؛ براى نقل این روایت از كسان دیگر رجوع کنید به ابن‌اعثم كوفى، ج ٢، ص ٥٤٤؛ حاكم نیشابورى، ج ٣، ص ١٠٤)، كه ذهبى (١٩٦٣ـ١٩٦٤، همانجا) آن را محال دانسته و ابن‌حجر عسقلانى (ج ٢، ص ١٤١) همین روایت را عامل ضعف وى شمرده است. حبّه همچنین از راویان حدیث غدیر است (رجوع کنید به دارقطنى، ج ٣، ص ٢٢٥ـ٢٢٦؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ امینى، ج ١، ص ٦٤)؛ اما برخى در صحت این روایت تردید كرده‌اند، زیرا در بخش پایانى روایت به نقل از حبّه آمده كه او در روز غدیر مشرك بوده است، در حالى كه پیامبر یك سال قبل از حجةالوداع، حج گزاردن مشركان به همراه مسلمانان را ممنوع كرده بود (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج ١، ص ٣٦٧ـ٣٦٨؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج ٢، ص١٤٠). شوشترى (ج ٣، ص ٧٦) این احتمال را مطرح كرده كه او نه در موسم حج، بلكه در میانه راه به كاروان ملحق شده و در غدیر حضور یافته است. از معروف‌ترین روایات حبّه از حضرت على علیه‌السلام، روایتى است كه حضرت خود را اولین مسلمان و نمازگزار به همراه رسول خدا برشمرده است (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ٣، ص ٢١؛ ابن‌ابی‌شیبه، ج ٨، ص ٤٣؛ بلاذرى، ج ٢، ص ٨٦؛ كوفى، ج ١، ص ٢٦٩، ٢٨١؛ نسائى، ج ٥، ص ١٠٥؛ ابن‌شهر آشوب، ج ١، ص ٢٩١، ٢٩٧ـ ٢٩٩؛ براى فهرستى از روایات وى از على علیه‌السلام در منابع اهل سنّت رجوع کنید به یوسف ازبك، ج ٢، ص ٤٩٣ـ٥١٠؛
و در منابع شیعى رجوع کنید به كلینى، ج ٢، ص ٤٤٣، ج ٣، ص ٢٤٣؛
ابن‌بابویه، ج ١، ص ٨٣؛
طوسى، ١٣٦٤ش، ج ٣، ص ٢٥٣ـ٢٥٤، ج ٦، ص ١٧٥، ج ١٠، ص ٩٥).

حبّه عرنى از امام على علیه‌السلام، عبداللّه‌بن مسعود، حذیفةبن یمان و عمار یاسر روایت كرده است. از او نیز سلمةبن كهیل، ابوالمقدام ثابت‌بن هرمز، مسلم مُلائى و دیگران روایت كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ٦، ص ١٧٧؛
بخارى، ج ٢، قسم ١، ص ٩٣؛
ابن‌ابی‌حاتم، همانجا؛
ابن‌حِبّان، ج ٤، ص ١٨٢؛
خطیب بغدادى، همانجا).

اغلب رجالیان اهل‌سنّت او را تضعیف كرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌سعد؛
بخارى؛
ابن‌ابی‌حاتم، همانجاها؛
عقیلى، سفر١، ص ٢٩٥ـ ٢٩٦؛
ابن‌عدى، ج ٢، ص ٤٢٩). ذهبى (١٩٦٣ـ ١٩٦٤، همانجا) او را به جهت برتر دانستن على علیه‌السلام بر دو خلیفه نخست، شیعه غالى دانسته است (درباره مراد او از این اصطلاح رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٦). ابن‌حِبّان هم، با اینكه نام حبّه را در كتاب الثقات خود (همانجا) آورده، او را ضعیف دانسته است. برخى نیز او را وسط دانسته یا توثیق كرده‌اند (رجوع کنید به عجلى، همانجا؛
طبرانى، ١٤٠٣، ص٧٨؛
نیز رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج٩، ص١٩٩ـ ٢٠٠؛
ابن‌حجر عسقلانى، ج ٢، ص ١٤١). ابن‌عدى (ج ٢، ص٤٣٠) گفته كه در روایت حبّه به‌ندرت حدیث منكرى دیده و با اینكه در ضعف او اجماع شده ولى روایاتش كتابت می‌شده است. از رجالیان شیعه، ابن‌داوود حلّى (ص ٦٩) به نقل از رجال شیخ طوسى و كشى، او را ممدوح دانسته است، هر چند در رجال كشی‌از وى ذكری‌نیست (رجوع کنید به خوئى، ج٤، ص٢١٤).

حبّه عرنى در سال ٧٦، در دوره خلافت عبدالملك‌بن مروان و هم‌زمان با ورود حجّاج به عراق، درگذشت (رجوع کنید به ابن‌سعد، همانجا؛
خطیب بغدادى، ج ٩، ص ١٩٩، ٢٠١، قس، ج ٩، ص :٢٠١ ٧٥). مسجدى به‌نام وى معروف بوده است (رجوع کنید به ابن‌عساكر، ج٤٢، ص٣٥٩؛
ذهبى، ١٩٦٣ـ١٩٦٤، ج١، ص٤٨٤).

منابع :
(١) ابن‌ابی‌حاتم، كتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دكن ١٣٧١ـ١٣٧٣/ ١٩٥٢ـ١٩٥٣، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٢) ابن ابی‌شیبه، المصنَّف فى الاحادیث و الآثار، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٣) ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، قاهره ١٢٨٠ـ١٢٨٦، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٤) ابن‌اعثم كوفى، كتاب الفتوح، چاپ على شیرى، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٥) ابن‌بابویه، علل‌الشرایع، نجف ١٣٨٦/ ١٩٦٦؛
(٦) چاپ افست قم (بی‌تا.)؛
(٧) ابن‌حِبّان، كتاب الثقات، حیدرآباد، دكن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ١٩٨٣، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٨) ابن‌حجر عسقلانى، الاصابة فى تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٩) ابن‌داوود حلّى، كتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف ١٣٩٢/١٩٧٢، چاپ افست قم (بی‌تا.)؛
(١٠) ابن‌سعد (بیروت)؛
(١١) ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، نجف ١٩٥٦؛
(١٢) ابن‌عدى، الكامل فى ضعفاءالرجال، چاپ سهیل زكار، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٨؛
(١٣) ابن‌عساكر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت ١٤١٥ـ١٤٢١/ ١٩٩٥ـ٢٠٠٠؛
(١٤) عبدالحسین امینى، الغدیر فى الكتاب و السنة و الادب، قم ١٤١٦ـ١٤٢٢/ ١٩٩٥ـ٢٠٠٢؛
(١٥) محمدبن اسماعیل بخارى، كتاب التاریخ‌الكبیر، دیار بكر: المكتبة الاسلامیة، (بی‌تا.)؛
(١٦) احمدبن محمد برقى، كتاب الرجال، تهران ١٣٨٣؛
(١٧) احمدبن یحیى بلاذرى، انساب الاشراف، چاپ محمود فردوس‌العظم، دمشق ١٩٩٦ـ٢٠٠٠؛
(١٨) محمدبن عبداللّه حاكم نیشابورى، المستدرك على الصحیحین، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلى، بیروت ١٤٠٦؛
(١٩) خطیب بغدادى؛
(٢٠) ابوالقاسم خوئى، معجم رجال الحدیث، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، چاپ افست قم (بی‌تا.)؛
(٢١) علی‌بن عمر دارقطنى، العلل الواردة فى الاحادیث النبویة، ریاض ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢٢) محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٤/ ٢٠٠٣؛
(٢٣) همو، میزان الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ علی‌محمد بجاوى، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)؛
(٢٤) حسن‌بن عبدالرحمان رامهرمزى، المحدث الفاصل بین الراوى و الواعى، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٢٥) سمعانى؛
(٢٦) شوشترى؛
(٢٧) سلیمان‌بن احمد طبرانى، كتاب الاوائل، چاپ محمد شكور حاجى امریر، عمان ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢٨) همو، المعجم الكبیر، چاپ حمدى عبدالمجید سلفى، چاپ افست بیروت ١٤٠٤ـ?ـ١٤٠؛
(٢٩) طبرى، تاریخ (بیروت)؛
(٣٠) محمدبن حسن طوسى، تهذیب‌الاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، تهران ١٣٦٤ش؛
(٣١) همو، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم ١٤١٥؛
(٣٢) احمدبن عبداللّه عجلى، معرفةالثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوى، مدینه ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٣٣) محمدبن عمرو عقیلى، كتاب الضعفاء الكبیر، چاپ عبدالمعطى امین قلعجى، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٨؛
(٣٤) كلینى؛
(٣٥) محمدبن سلیمان كوفى، مناقب الامام امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ محمدباقر محمودى، قم ١٤١٢؛
(٣٦) یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الكمال فى اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(٣٧) محمدبن محمدمفید، الجمل و النُصرة لسید العترة فى حرب البصرة، چاپ على میرشریفى، قم ١٣٧٤ش؛
(٣٨) احمدبن على نسائى، كتاب السنن الكبرى، چاپ عبدالغفار سلیمان بندارى و سیدكسروى حسن، بیروت ١٤١١/١٩٩١؛
(٣٩) نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ١٣٨٢، چاپ افست قم ١٤٠٤؛
(٤٠) یعقوبى، تاریخ؛
(٤١) یوسف ازبك، مسند علی‌بن ابی‌طالب رضی‌اللّه‌عنه، خَرَّجَ احادیثهُ علی‌رضابن عبداللّه‌بن علی‌رضا، دمشق ١٤١٦/١٩٩٥.

/ محمدعلى خوانین‌زاده /