ناصرالملک، محمودخان ، ناصرالملک، محمودخان، از وزیران مشهور دورۀ ناصرالدین‌شاه قاجار. تاریخ تولد وی در منابع اصلی ذکر نشده و فقط نوائی (رجوع کنید به ایرانیکا، ذیل« فرمانفرما، محمودخان ناصرالملک») تاریخ تولد او را بین ١٢٤٤ تا ١٢٤٥ ذکر کرده است. محمودخان پسر فضل‌الله‌خان، از بزرگان طایفۀ قره‌گزلو همدان، بود (شرف، ش١٥، ص٢؛ ممتحن‌الدوله، ص ٦٠). امیرکبیر در آغاز حکومت ناصرالدین‌شاه، محمودخان را به نیابت آجودانباشی انتخاب کرد (ممتحن‌الدوله، همانجا). وی در ١٢٦٩ نایب اول سفیر ایران در سن‌پترزبورگ بود (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣- ١٣٦٧ش، ج٣، ص١٧٤٣؛ ممتحن‌الدوله، همانجا). در ١٢٧٠ میرزامحمدحسین عضدالملک، وزیرمختار ایران در روسیه، به تهران احضار شد و محمودخان مصلحت‌گذار (شارژدافر ، کاردار) ایران در روسیه شد و در ١٢٧١ لقب جنابی گرفت (اعتمادالسلطنه، همان، ص ١٧٧٢، ١٧٥٥؛ شرف، ش١٥). محمودخان در همان سال به تهران بازگشت (بامداد، ج٤، ص٥٤؛ ایرانیکا، همانجا). در ١٢٧٥ لقب ناصرالملک گرفت و مسئولیت سواره‌نظام دارالخلافه و قورخانه و جبه‌خانه در زمان غیبت شاه، که عازم سلطانیه بود، به وی واگذار شد (اعتمادالسلطنه، همان، ص١٨١٣؛ شرف، ش١٥، ص٣). در ١٢٧٦ وزیر تجارت و صنایع گردید و نیز به عضویت دارالشورای کبری درآمد (اعتمادالسلطنه، همان، ص١٨٢٣؛ همو، ١٣٦٣- ١٣٦٨ش، ج١، ص٤٣؛ شرف، ش١٥، همانجا). در ذیحجۀ ١٢٧٧ مشیر حضور شاه (روزنامۀ دولت علّیه ایران، ش٤٩٥، ص٤)، در ١٢٧٨ موظف به اتمام ساخت راه گیلان (همان، ش٥١١، ص٥؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣-١٣٦٨ش، ج١، ص١٠٠) و در ١٢٧٩ وزیرمختار ایران در انگلستان شد (روزنامۀ دولت علّیه ایران، ش٥٣٣، ص٢؛ خورموجی، ص٢٩٨؛ قس ممتحن‌الدوله، همانجا، که سال ١٢٨١ را ذکر کرده است). وی تا ١٢٨١ در انگلستان بود و در این سال به تهران آمد و دیگر بازنگشت (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣-١٣٦٧ش، ج٣، ص١٨٦٦؛ بامداد، ج٤، ص٥٥). در ١٢٨٨، که ناصرالدین‌شاه به دارالشورای کبری نظم جدیدی داد، ناصرالملک نیز عضو آن بود (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣- ١٣٦٧ش، ج٣، ص١٩٢٢-١٩٢٣). در ١٢٨٩، در زمان صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار، وی معاون صدراعظم شد و کارهای وزارت جنگ را برعهده گرفت و نیز رئیس شورای عسکریه (شورای جنگ) بود و به منصب امیر تومانی رسید (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣-١٣٦٧ش، ج٣، ص١٩٣٤؛ شرف، ش١٥، ص٤؛ بامداد، همانجا). در ١٢٩٠، در سفر اول ناصرالدین‌شاه به اروپا که کامران‌میرزا نایب‌السلطنه بود، وی ناصرالملک را به نیابت از خود در وزارت جنگ گمارد و همۀ امور نظامی را به او محول کرد (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، همان، ص١٩٤٩؛ نیز شرف، ش١٥، همانجا). در ١٢٩٢ ناصرالملک حاکم گیلان شد (اعتمادالسلطنه، همان، ص١٩٥٨؛ شرف، همانجا).

در ١٢٩٣ ناصرالملک، افزون بر عضویت در مجلس دارالشورا، عضو مجلس تحقیق دولتی شد. در سفر دوم ناصرالدین‌شاه به اروپا، وی از همراهان شاه بود (ناصرالدین قاجار، ص٥٩؛ اعتمادالسلطنه،همان، ص١٩٦٤، ١٩٧٨؛‌ شرف، همانجا). در ١٢٩٩ از طرف ظل‌السلطان* حاکم کرمانشاهان و کردستان شد (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣-١٣٦٨ش، ج٢، ص٤٦٧؛ مردوخ، ج٢، ص٢١٠). وی در شعبان این سال وارد کردستان شد و میرزایوسف مشیر دیوان را نایب‌الحکومۀ خود کرد و به کرمانشاه رفت. میرزایوسف مدتی امور آنجا را به خوبی اداره کرد، ولی پس از مدتی بدسلوکی کرد. بر اثر نارضایی اهالی شهر، در ربیع‌الاول ١٣٠٠ علما و اعیان و رجال کردستان به تلگرافخانه رفتند و در آنجا تحصن کردند و نیز به ظل‌السلطان شکایت کردند و بدین ترتیب، میرزایوسف مشیر دیوان برکنار شد (مردوخ، ج ٢، ص ٢١٠-٢١١). در ١٣٠١ پس از فوت میرزاسعیدخان مؤتمن‌الملک، ناصرالملک وزیر امور خارجه شد. گفته¬اند در امر وزارت وی انگلیسیها مؤثر بوده¬اند، زیرا در مقابل دیگر داوطلبان، انتظار وزارت او نمی‌رفته است (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠ش، ص٢٨٤؛ نیز موزر، ص٢٤٤؛ بامداد، ج٤، ص٥٦). وی تا ١٣٠٣ وزیر امورخارجه بود و در جمادی‌الآخرۀ این سال، حاکم خراسان و ملقب به فرمانفرما شد (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠ش، ص٤١٥؛ همو، ١٣٦٣-١٣٦٨ش، ج١، ص٥٣؛ ممتحن‌الدوله، ص٦٠). وی تا اواخر ١٣٠٤ حاکم خراسان بود و سپس به تهران بازگشت و در ٨ ربیع‌الآخر ١٣٠٥ درگذشت. پس از فوت وی، تمام امتیازاتش( از جمله لقب ناصرالملک و حکومت همدان و نشان) به نوه‌اش، ابوالقاسم‌خان، واگذار شد (اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠ ش، ص ٥٣٠؛ قس ممتحن‌الدوله، ص ٦١، که نوشته است وی در ١٣٠٦درگذشت).

ناصرالدین‌شاه بسیار به محمودخان ناصرالملک عنایت داشت، چنانکه خود در فرمانی، به این توجهات خاص اشاره کرده‌ است (روزنامۀ دولت علّیه ایران، ش٤٩٥، ص٤؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٥٠ش، ص١٣٢، ١٥٠). اعتمادالسلطنه (همان، ص١٣٢) محمودخان را نادان خوانده و ممتحن‌الدوله (همانجا) او را خوش‌فطرت، دانا، قانون‌دان، آبادکننده و دوست فطری مملکت معرفی کرده است.

ناصرالملک خدمات بسیاری انجام داد، از جمله در معماری و طراحی و راه‌سازی، حجاری، نجاری، چینی‌سازی، مجسمه‌سازی، سنگ‌بری و صنایع‌دستی، پرورش کرم ابریشم و کشاورزی، ایجاد چمنزار و باغچه به سبک اروپا، کشف معادن زغال‌سنگ و به کار بردن زغال¬سنگ (رجوع کنید به روزنامۀ دولت علّیه ایران، ش٥١٠، ص٦؛ اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣- ١٣٦٨ش، ج١، ص١٥٤، ١٦١؛ ممتحن‌الدوله، همانجا؛ بهرامی، ص٨٥ ، ٩٠). وی همچنین نخستین کارخانۀ نساجی ایران را به مبلغ نود هزار تومان خرید، ولی ظاهراً به دلیل نو نبودن آن، کارخانه پس از مدتی از کار افتاد (اعتمادالسلطنه، ١٣٦٣-١٣٦٨ش، ج١، ص٩٨، ج٢، همانجا). در زمان وزیرمختاری وی در انگلستان، پنج تن برای تحصیل به انگلستان فرستاده شدند که بنا به نظر ناصرالملک، به تحصیل در رشتۀ علوم دریایی پرداختند(روزنامۀ دولت علّیه ایران، ش٥٥١، ص٥؛ اعتمادالسلطنه، همان، ج٢، ص٧١٦). اعتمادالسلطنه (همان، ج١، ص٤٤، ٥١) به خدمت ناصرالملک در ادارۀ بنایی دیوان اعلی و ادارۀ اوراق دولتی، بدون ذکر سال، اشاره کرده است.

منابع :
(١) محمدحسن‌بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمداسماعیل رضوانی، تهران ١٣٦٣-١٣٦٧ ش؛
(٢) همو، روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٠ ش؛
(٣) همو، المآثر و الآثار یا چهل سال تاریخ ایران در دورۀ ناصرالدین‌شاه، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٣- ١٣٦٨ ش؛
(٤) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران ١٣٤٧ ش؛
(٥) تقی بهرامی، تاریخ کشاورزی ایران، تهران ١٣٣٠ ش؛
(٦) محمدجعفر خورموجی، حقایق الاخبار ناصری، چاپ حسین خدیوجم، تهران ١٣٦٣ ش؛
(٧) روزنامۀ دولت علّیه ایران، ش ٤٩٥، ١١ محرّم ١٢٧٨، ش ٥١٠، پنج‌شنبه غره رجب ١٢٧٨، ش٥١١، پنج‌شنبه ١٥ رجب ١٢٧٨، ش ٥٣٣، پنج‌شنبه ٤ جمادی‌الآخری ١٢٧٩ کتابخانۀ ملی، ١٣٧٠ش، ش٥٥١، پنج‌شنبه ٢٨ جمادی‌الثانی ١٢٨٠، کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران ١٣٧٢ش؛
(٨) روزنامۀ شرف، ش١٥، ربیع‌الاول ١٣٠١، کتابخانۀ ملی، تهران ١٣٥٥ش؛
(٩) محمد مردوخ، کتاب تاریخ مردوخ، ]بی‌جا[، [بی‌تا]؛
(١٠) مهدی ممتحن‌الدوله، رجال وزارت خارجه در عصری ناصری و مظفری، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٥ ش؛
(١١) هنری موزر، سفرنامۀ ترکستان و ایران (گذری در آسیای مرکزی)، ترجمۀ علی مترجم، چاپ محمدگلبن، تهران ١٣٥٦ ش؛
(١٢) ناصرالدین قاجار، شاه ایران، روزنامۀ خاطرات ناصرالدین‌شاه در سفر دوم فرنگستان (١٢٩٥ هـ.ق)، چاپ فاطمه قاضیها، تهران ١٣٧٩ش؛
(١٣) EIr, s.v. "Farmānfarma, Mahmūd khan Nāser- Al- Molk",by `Abd- AL – Hosayn Navāi`İ.
/ فهیمه علی‌بیگی /

تاریخ انتشار اینترنتی:

١٣٩٢/٠٥/٠٣