پارسا ، خواجه محمد ، عارف سدة هشتم . ابوالفتح محمدبن محمدبن محمود حافظی بخاری ، ملقب به پارسا، در حدود ٧٥٦، در خاندانی که از ائمه و بزرگان بخارا بودند، به دنیا آمد. نسبش را به عبداللّه بن جعفر طیّار، برادرزادة امام علی علیه السلام ، رسانده اند (پارسا، مقدمة طاهری عراقی ، ص ٦٥ـ٦٦؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ١٨٣). وی از آغاز جوانی ، مانند پدر و عمویش ، به طریقت نقشبندیّه * درآمد و در این طریقت ، دومین جانشین بهاءالدینِ نقشبند * شد و شاخة پارسائیه در طریقت نقشبندیّه به او منسوب است (پارسا،مقدمة طاهری عراقی ، ص ٦٦ـ٦٧، ٦٩؛ نیز رجوع کنید به ادامة مقاله ). به روایتی ، لقب «پارسا» را بهاءالدین به وی داده است (فخرالدین صفی ، ج ١، ص ١٠١ـ١٠٢). همچنین دربارة عظمت مقام معنوی وی ، از بهاءالدین سخنانی نقل شده است (جامی ، ص ٣٩٧). نورالدین عبدالرحمان جامی نیز که در پنج سالگی به همراه پدرش با او ملاقات کرده بود، او را بسیار ستوده و خود را مرهون توجهات وی دانسته است (ص ٣٩٧ـ ٣٩٨). ظاهراً عنوان «خواجه » به سبب انتساب پارسا به سلسلة خواجگان * به وی داده شده است (فخرالدین صفی ، ج ١، ص ١٠١؛ پارسا، مقدمة طاهری عراقی ، ص ٩).

خواجه پارسا دوبار به حج رفت ، بار نخست همراه مرشد خود، بهاءالدین نقشبند، بود و بار دوم پس از انجام مراسم

حج بیمار شد و در ٢٤ ذیحجة ٨٢٢ در مدینه درگذشت . شمس الدین محمد فَناری (متوفی ٨٣٤) و اهل مدینه بر وی نماز گزاردند و او را در جوار قبر عباس ، عموی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم ، در بقیع دفن کردند. زین الدین خوافی (متوفی ٨٣٨) نیز سنگ قبر او را از مصر آورد (جامی ، ص ٣٩٧، ٣٩٩؛ خواندمیر، ج ٤، ص ٥؛ فخرالدین صفی ، ج ١، ص ١٠٢، ١١٠ـ١١١).

دربارة مقام علمی و روحانی خواجه پارسا و نیز نفوذ کلام او در امرای زمان ، سخنان بسیاری نقل شده است ، از جمله گفته اند که نفوذ کلام سلسلة نقشبندیّه در حکومتهای وقت ، از وی آغاز شده است (فخرالدین صفی ، ج ١، ص ١٠٦ـ١٠٩؛ احرار، ص ١٩٣ـ١٩٤). عبدالرزاق کرمانی در تذکره در مناقب شاه نعمت الله ولی از او در زمرة «کُمَّلِ» زمان نام برده است (ص ١٦٤).

صائن الدین علی بن محمد تُرْکة اصفهانی * (متوفی ٨٣٥) در نامة شکوائیه به شاهرخ تیموری ، اعمال و کتب خواجه پارسا را در برائت خود شاهد آورده است (ص ١٧٢،١٨٦ـ١٨٧،١٩٣).

خواجه پارسا مریدانی داشت که برخی از آنها عبارت اند از: بونصرمحمد پارسا (دربارة او رجوع کنید به ادامة مقاله ، بخش پارسائیه ) فرزند و جانشین وی ؛ ابوالقاسم بخاری صاحب رسالة بهائیه در مقامات نقشبندیّه ؛ احمدبن محمود معروف به معین الفقراء، مؤلف تاریخ ملازاده ؛ و علاءالدین غُجدوانی (پارسا، مقدمة اقبال ، ص ٢٢،٢٤).

خواجه پارسا آغاز کنندة شیوة علمی و تحقیقی در طریقت نقشبندیّه بود (طاهری عراقی ، ١٣٥٤ ش ، ص ٢٧٨). آثار او عبارت است از:

١) فصل الخطاب لِوَصل الاحباب الفارق بین الخطاء و الصواب ، به فارسی ، در هشت باب در شرح مقامات و احوال عرفانی . در این کتاب ــ که مهمترین اثر اوست ــ وی مناقب ائمة شیعه علیهم السلام را ذکر کرده ولی مطالبی نیز برخلاف عقاید شیعه آورده است (منزوی ، ج ٢، ص ١٢٩٩؛ خواندمیر، همانجا؛ پارسا، مقدمة طاهری عراقی ، ص ٧٠). خواجه سلیمان قندوزی نقشبندی در کتاب ینابیع المودة ، بخش شرح احوال امامان شیعه را از این کتاب ترجمه کرده است (ج ٣، ص ١٣٧ـ١٧٤). خواجه احمد فانی شیرازی معروف به دهدار، نویسنده و شاعر سدة دهم ، براین کتاب حاشیه نوشته است (نفیسی ، ج ١، ص ٦٥٦). جامی نیز فصلی از کتاب مناسک حج خود را از فصل الخطاب گرفته است (جامی ، مقدمة عابدی ، ص سیزده ).

٢) قدسیه ، مجموعه ای است فارسی از سخنان بهاءالدین نقشبند که پارسا آن را به تشویق داماد و جانشین بهاءالدین نقشبند، علاءالدین محمدعطار، همراه با شرحی بر آن ، نوشته است ( رجوع کنید به بهاءالدینِ نقشبند * ؛ پارسا، مقدمة طاهری عراقی ، ص ٧٧ـ٧٩).

٣) شرح فصوص الحکم ابن عربی به فارسی . برخی در صحت انتساب این اثر به خواجه پارسا شک کرده اند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به مسگرنژاد، ص ٥٦ ـ٥٧). این کتاب در ١٣٦٦ ش به چاپ رسیده است .

٤) تحقیقات ، کتابی در عرفان ، اخلاق و آداب سلوک به فارسی که خواجه محمد زاهد کابلی آن را به بابهایی تقسیم کرده است (منزوی ، ج ٢، ص ١٠٧٧؛ بغدادی ، همانجا). این کتاب با نام تحفة السالکین در دهلی به چاپ رسیده است .

٥) انیس الطالبین و عُدَّة السالکین ، منظومه ای است فارسی در شرح مقامات بهاءالدین نقشبند در چهارقسم و ٦٠٠ ، ٢ بیت (دانش پژوه ، ج ١، ص ٥٦٥).

٦) عقاید ، که در برخی منابع نام آن عقاید فرق اسلامی آمده است . این کتاب تحریری از مسئلة ٥٦ رسالة سوادالاعظم اثر ابوالقاسم اسحاق بن محمدحکیم سمرقندی (متوفی ٣٤٢) است . خواجه پارسا بر اساس این مسئله ، رسالة عقاید را تألیف کرده است (طاهری عراقی ، ١٣٥٠ ش ، ص ٣٧٥ـ٣٧٦؛
نفیسی ، ج ٢، ص ٧١٦، ٧٦٦).

خواجه پارسا برخی از سوره های قرآن کریم را نیز، به فارسی ، تفسیر کرده است ، از جمله سوره های مُلک تا نَبَأ (منزوی ، ج ١، ص ١٩؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٤٧؛
بغدادی ، همانجا)؛
فاتحه (چیمه ، ص ٤٧٨)؛
قدر، بَیّنه ، زلزال ، عادیات ، قارِعَة ، تکاثر، عصر و هُمَزَه (دانش پژوه ، ج ١، ص ٥٤)؛
و یس (چیمه ، ص ٤٩٧).

آثار منسوب به خواجه پارسا عبارت است از: آداب السالکین ؛
الارَبَعون حدیثاً ؛
جامع الکَلِم ؛
رساله در ذکر ٧٢ فرقة اسلام ؛
رسالةٌ فی طریق ذکرالخفی ؛
رساله در باب قصیدة ابن فارض ؛
رمزالاَقطاب ؛
رساله در تحقیق زمان و مکان که گزیده ای است از فصل الخطاب ؛
سخن راست ، رباعیات خواجه محمدپارسا ، که جامی برآن شرح نوشته است ؛
الفصول الستّه در حدیث ؛
کشفیه ؛
رسالة محبوبیه در مناقب بهاءالدین نقشبند؛
مسألة خلق الافعال ؛
مسلک العارفین در مناقب بهاءالدین نقشبند و طریقت او؛
مناسک حج ؛
و منطق الطیر (پارسا، مقدمة طاهری عراقی ، ص ٧٣ـ٧٤، ٧٦؛
همان ، مقدمة اقبال ، ص ٢٧ـ ٣٨؛
چیمه ، ص ٤٨٣ـ٥٠٠).

منابع :
(١) عبیدالله بن محمود احرار، «سخنان عبیدالله احرار»، در مجموعة رسائل نقشبندیه ، نسخة خطی کتابخانة دانشگاه تهران ، ش ٨٦٣٢، رساله ١؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
محمدبن محمد پارسا، قدسیه : کلمات بهاءالدین نقشبند ، چاپ احمد طاهری عراقی ،

(٣) تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٤) همان : رسالة قدسیّه ، چاپ ملک محمد اقبال ، راولپندی ١٣٥٤ ش ؛
علی بن محمد ترکة اصفهانی ، چهارده رسالة فارسی ،

(٥) چاپ علی موسوی بهبهانی و ابراهیم دیباجی ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٦) عبدالرحمان بن احمد جامی ، نفحات الانس ، چاپ محمود عابدی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧) محمداختر چیمه ، «شخصیت عرفانی و علمی خواجه محمد پارسای نقشبندی بخاری »، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی ، سال ١٠، ش ٣، (پاییز ١٣٥٣)؛
(٨) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون ، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠؛
(٩) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(١٠) محمدتقی دانش پژوه ، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ١، تهران ١٣٤٨ ش ؛
احمد طاهری عراقی ، « ( دربارة ) ترجمة السوادالاعظم »،

(١١) راهنمای کتاب ، سال ١٤، ش ٤ـ٦ (تیرـ شهریور١٣٥٠ ش )؛
(١٢) همو، «نقشی از نقشبندیان »، در جشن نامة محمّد پروین گنابادی : سی ودوگفتار در ایران شناسی به پاس پنجاه سال خدمات فرهنگی ، چاپ محسن ابوالقاسمی ، تهران ( ١٣٥٤ ش ) ؛
عبدالرزاق کرمانی ، تذکره در مناقب حضرت شاه نعمة الله ولی ، در مجموعه در ترجمة احوال

(١٣) شاه نعمت الله ولی کرمانی ، چاپ ژان اوبن ، تهران ١٣٣٥ ش ؛
(١٤) علی بن حسین فخرالدین صفی ، رشحات عین الحیات ، چاپ علی اصغر معینیان ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٥) سلیمان بن ابراهیم قندوزی ، ینابیع المودّة لذوی القربی ، چاپ سیدعلی جمال اشرف حسینی ، قم ١٤١٦؛
(١٦) جلیل مسگرنژاد، «بررسی شروح فارسی فصوص الحکم و تأمل در صحّت انتساب شروح به شارحین »، معارف ، دورة ٨ ، ش ٢ (مرداد ـ آبان ١٣٧٠)؛
(١٧) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ؛
سعید نفیسی ، تاریخ نظم ونثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ جلیل مسگرنژاد /