حمّام‌الصَّرَخ ، حمّام‌الصَّرَخ، بنايى ويرانه در شمال اردن ميان دو منطقه زَرقاء* در شرق و بَلقاء* در غرب، از حدود سده نخست اسلامى، كه احتمالا قصر و استراحتگاه و حمام اميران اموى بوده است. اين بنا ــكه به آن حمام‌الصّراح، حمام يا قصرالصّرح نيز گفته شده ــ در پنج كيلومترى شمال‌شرقى قصير حَلّابات قرار گرفته (دعنه، ص ٤٧٤ـ٤٧٦؛ قاجه، ص ١٦٤) و نخستين‌بار باتلر، عضو هيئت باستان‌شناسى دانشگاه پرينستون، در ١٣٢٣/ ١٩٠٥ آن را كشف و بررسى كرده است (كرسول، ١٩٨٩، ص ١٦٥). در اول آذر ١٣٠٥/ ٢٣ نوامبر ١٩٢٦، كرسول پس از بازديد از محل، پلان آن را به كمك وينسنت تهيه كرد (همو، ١٩٧٩، ج ١، بخش ٢، ص ٤٩٨). براساس گمانه‌زنيهاى كرسول (١٩٧٩، ج ١، بخش ٢، ص ٥٠٢)، تاريخ بناى آن ميان سالهاى ١٠٧ تا ١١٢ بوده است. گرچه زمان ساخت بنا ــبا اين احتمال كه براى خليفه اموى، وليدبن عبدالملك* (حك : ٨٦ـ٩٦)، بناگرديده است ــ قديم‌تر نيز حدس‌زده مى‌شود (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه)؛ چنان‌كه با انتساب آن به امير غسانى، حارث بن جبله* (متوفى ٥٢٩م)، تاريخ بناى آن پيشتر نيز رفته است (رجوع کنید به پيك، ج ١، ص ٦٣ـ٦٤).

از حمام‌الصّرخ، به سبب زلزله‌هاى متعدد و دستبرد دزدان، بخش كوچكى باقى‌مانده است (د. اسلام، همانجا)، اما نقشه كامل آن براساس قياس با قُصَيرعَمره، ديگر كاخ اموىِ اين منطقه، و برخى شواهد ديگر، تهيه شده است (رجوع کنید به كرسول، ١٩٧٩، ج ١، بخش ٢، ص ٤٩٩، نقشه)؛ اگر چه حمام‌الصّرخ در بعضى موارد، چون طاقها و گنبدها و وروديهاى حمام، با قصيرعمره تفاوت دارد (كمال‌الدين سامح، ص ٤٠). براساس اين نقشه، حمام‌الصّرخ از دو بخش عمده تشكيل شده است: تالار بار عام و حمام. تالار بار عام يا پذيرايى، مستطيلى به وسعت ٩٥ر٨ متر × ٩٠ر٧ متر، مسقف و داراى سه طاق تونلى موازى بوده و يك فرورفتگى در ديوار جنوبى آن قرار داشته كه احتمالا شاه‌نشين بوده و ميان دو اتاق قرار گرفته بوده است. هر يك از اين اتاقها از سه پنجره كوچك نور مى‌گرفته است (كرسول، ١٩٧٩، ج ١، بخش ٢، ص ٤٩٨، ٥٠١ و تصاوير ص ٥٠٠). ورودى تالار احتمالا در مركز ديوار جنوب غربى قرار داشته است، گرچه به علت ويرانى كامل اين ديوار، نمى‌توان با اطمينان نظر داد (همو، ١٩٨٩، ص ١٦٥ـ١٦٦).

در گوشه شمال‌شرقى تالار اصلى، درى به دالان مسقف كوچكى به ابعاد ٥٠ر٢ متر × ٤٥ر٣ متر باز مى‌شده است. در مركز ديوار جنوب‌شرقى اين دالانِ بدون پنجره، درى به عرض ٩٠ سانتيمتر به فضاى ولرم‌خانه حمام باز مى‌شده است. ولرم‌خانه اتاقى ميانى به ابعاد ٤٠ر٣ متر × ٢٠ر٣ متر بوده و در بالاى ديوارهاى آن شش مجراى عمودى قرارداشته كه آب جارى در لوله‌هاى سفالين را هدايت مى‌كرده است. در شمال‌شرقى تالار درِ ديگرى، شبيه به در پيشين، به گرم‌خانه گشوده مى‌شده است. گرم‌خانه اتاقى به ابعاد ٧٠ر٣ متر × ٢٠ر ٣ متر با دو شاه‌نشين كم‌عمق بوده كه پنجره كوچكى در آن قرار داشته است. سقف گرم‌خانه، گنبدى نشسته بر لَچَكيهاى نيم مثلثى بوده و هشت نورگير مدوّر در گنبد قرارداشته است اين نورگيرها اكنون به حفره‌هاى بزرگى در گنبد تبديل شده‌اند. گنبد با لايه‌اى از ملاط پوشيده شده است (كمال‌الدين سامح، همانجا). در شرق گرم‌خانه، گذرگاهى مسقف با طاق تونلى به محوطه‌اى چهارگوش ختم مى‌شده كه از اين قسمتها تقريبآ هيچ چيز باقى‌نمانده است (كرسول، ١٩٧٩، ج ١، بخش ٢، ص ٤٠٩ـ٥٠١، نيز رجوع کنید به ص ٤٩٩، نقشه). در نزديكى بنا مخزن آبى مربع شكل و چاهى مدوّر وجود دارد (رجوع کنید به همان، ج ١، بخش ٢، ص ٤٩٩، نقشه).

عمده مصالح حمام‌الصّرخ قطعات سنگ آهك است؛ اما برخى قسمتهاى بام با خرده سفال مخلوط با ساروج، و طاقهاى تونلى تالار پذيرايى احتمالا با سنگهاى آتشفشانى، پوشيده شده است (همان، ج ١، بخش ٢، ص ٥٠١).

از تزيينات بنا نيز آثار اندكى باقى‌مانده است. در تالار اصلى در ارتفاع حدود پنج مترى، نوارى تزيينى گرداگرد تالار و در سربينه و ولرم‌خانه نيز نقاشيهاى زيبايى وجود داشت (همانجا). باتلر در محل خيزش سقف، در تو رفتگى ولرم‌خانه، بقاياى تصويرى از شانه، بخشى از گردن و يك گوش با گوشواره و بخشى از يك روسرى به رنگهايى كه هنوز درخشش خود را حفظ كرده‌اند، كشف كرده است. موزيل نيز در ١٣٢٧/ ١٩٠٩ بقاياى نقاشيهايى از بنا را وصف كرده است (همانجا). لنكستر هاردينگ (ص ١٩٣) از قطعات مصالح رنگينى در ويرانه‌هاى حمام‌الصّرخ سخن گفته كه احتمالا گواهى بر وجود ديوارنگاره‌هاى اين بناست.

حمام‌الصّرخ از بسيارى جهات در تاريخ معمارى اسلامى حائز اهميت است، چنان كه قديم‌ترين گنبد آن، همراه با گنبد كاخ قصيرعمره و گنبد، مسجدجامع سوسه، از قديم‌ترين گنبدهاى جهان اسلام به شمار مى‌رود (كرسول، ١٩٧٩، ج ٢، ص ٣١٦). گنبد حمام‌الصّرخ بزرگ‌ترين بخش باقى‌مانده بنا نيز هست (لنكستر هاردينگ، همانجا؛ پائولا، ص ١٨٥، تصوير).

حمام‌الصّرخ در كنار ديگر كاخهاى اردن، نظير خربة‌المفجر* و قصيرعمره* و حلّابات، در زمره نمايندگان بارز معمارى سلطنتى اموى است؛ يعنى، معمارى استراحتگاههاى موقت اميران اموى در شكار و سفر، كه همين كاربرى، وجود فضاهاى گوناگون ــ نظير حمام و تالار بار عام و اتاقهاى خلوت ــ را در آن توجيه مى‌كند (رجوع کنید به هيلن‌برند، ص ٣٨١ـ٣٨٢).

منابع:
(١) فردريك جرارد پيك، تاريخ شرقى الاردن و قبائلها، تعريب بهاءالدين طوقان، بغداد ?(١٣٥٢/ ١٩٣٥)؛
(٢) سليمان دعنه، «القصور الاسلامية فى الاردن»، المؤتمر الخامس للاثار فى البلاد العربية، قاهره ١٩٦٩، قاهره: جامعة الدول العربية الادارة الثقافية، ( ١٩٧١)؛
(٣) جمعه احمد قاجه، موسوعة فن العمارة الاسلامية، بيروت ٢٠٠١؛
(٤) كمال‌الدين سامح، العمارة فى صدرالاسلام، (قاهره) ١٩٨٧؛
(٥) گ. لنكستر هاردينگ، آثار الاردن، تعريب سليمان موسى، عمّان، ?( ١٩٨٢)؛

(٦) Keppel Archibald Cameron Cresell, Early Muslim architecture, Oxford ١٩٦٩ repr. New York ١٩٧٩;
(٧) idem, A short account of early Muslim architecture, revised and supplemented by James W. Allan, Aldershot, Engl. ١٩٨٩;
(٨) EI٢, s.v. "Hammam al-Sarakh" (by R. W. Hamilton);
(٩) Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh ١٩٩٤;
(١٠) Christa Paula, Jordan: a timeless land, London ٢٠٠٥.

/ گروه هنر و معمارى /