بَدَل (١) ، اصطلاحی در تشکیلات مالی عثمانی به معنای عوض و جایگزین . این واژه پیوسته همراه با کلمه ای به کار می رفته که جنس مالیات یا نوع خدمت یا تعهدی نسبت به دولت را نشان می داده است . بدل ، اغلب به صورت پرداخت نقدی بوده ، اما گاهی به معنای پرداخت غیرنقدی و اجرای خدمت و تعهد به جای پرداخت مالیات نیز به کار رفته است ؛ مانند بدلِ عوارض که در اواخر سدة دهم ، به معنای خدمت در رده های پایین سپاه به جای پرداخت عوارض و مالیات بر حرفه بوده ، یا بدلِ خدمت که معنای انجام وظیفه کردن به جای کسی دیگر را می رسانده است . بدلِ غیرنقدی بیشتر در مراحل نخستین رواج آن به کار رفته است ؛ با اینهمه از بدل شخصی نیز می توان نام برد که متأخرتر است و به معنای اجیر کردن کسی است به عنوان جایگزین برای انجام دادن خدمت نظام اجباری .

نخستین نمونه های کاربرد این اصطلاح در سده های نهم و دهم مشاهده می شود که به سبب دشواری اجرای پاره ای خدمات و تعهداتِ برخی اصناف به دولت ، مقرر شد که به جای آن ، وجه نقد بپردازند.

کمبودِ نقدینگی نیز، که دولت عثمانی از اواسط قرن دهم پیوسته با آن مواجه بود، باعث شد تا دولت هزینة مهمات و آذوقه و سازوبرگ را به صورت نقدی دریافت کند. بعلاوه به نظر می رسد که اخذ نقدیِ بدل ، گردآوری مالیات را آسان می ساخته است . بدین سان ، بدل بتدریج رواج یافت ، تا آنجا که از اواسط قرن یازدهم ، بیش از نیمی از درآمد خزانه را وجوه به دست آمده از انواع بدل تأمین می کرد.

جز بدلهای یادشده ، مهمترین انواع بدل عبارت اند از: ١) بدل کورکْجی (پاروزن )، برای پاروزنان متعهد به خدمت در نیروی دریایی که بر سرِکار حاضر نمی شدند؛ ٢) بدل عُشر، برای کشاورزان به جای تحویل یک دهم محصول ؛ ٣) بدل نُزول یا آقچة سیورسات ، رایجترین نوع بدل (از ١٠٦٩) برای مردم به جای تأمین آذوقة نظامیان مستقر در ناحیه ؛ ٤) بدل تیمار، برای صاحبان تیمار ( نوعی اقطاع ) که به تعهدات نظامی خود عمل نمی کردند (از قرن یازدهم به بعد)؛ ٥) بدل جَبه لو، برای تیماردارانی که به تعهد دیگر خود یعنی اعزام سربازان مسلح اقدام نمی کردند، و درجه دارانی که در تربیت سربازان مسلح کوتاهی می کردند؛ ٦) بدل جزیه ، برای مسیحیانی که در گروه مهتران کار می کردند. به مالیاتی نیز که برخی حاکم نشینهای

غیر مسلمان تابعِ عثمانی می دادند بدل جزیه می گفتند؛

٧) بدل گَدیک ( =دکان ، مجازاً حق فروش انحصاری ) ، برای زمیندارانی که در متصرفات خود دکان می ساختند؛ ٨) بدل خاص ، که دولت (از قرن دوازدهم )، در صورتِ نداشتن خاصه یا اقطاعی برای واگذاری به واجدان شرایط ، به آنان می پرداخت ، شاید بتوان این بدل را آغاز پرداخت حقوق از طرف دولت به شمار آورد؛ ٩) بدل قالیونچی ( ناخدا ) برای ناخدایانی که بر سر کار حاضر نمی شدند (در قرن سیزدهم )؛ ١٠) بدل مخلّفات ، نوعی مالیات بر ارث (در قرن سیزدهم )؛ ١١) بدل عسکری ، برای سربازان در ازای معافیت از سربازی (از قرن سیزدهم به بعد)؛ ١٢) بدل نقدی ، برای افرادِ موظف به راهسازی در صورت غفلت از این کار. بدل نقدی در معنای بدل عسکری نیز به کار می رفت .

منابع :
(١) باش وکالت آرشیوی ، علی امیری ـ قانونی ، احکام دفتری ، ش ٢٩١، ص ٣؛
(٢) سلیمان سودی ، دفتر مقتصد ، استانبول ١٣٠٧، ج ١، ص ١٣٠ـ١٤٢، ج ٢، ص ١٢، ١٤؛
(٣) مصطفی نوری پاشا، نتایج الوقوعات ، استانبول ١٣٢٧، ج ٢، ص ١٠١، ج ٣، ص ١٠١؛
(٤) عبدالرحمان وفیق ، تکالیف قواعدی ، استانبول ١٣٢٨ـ١٣٣٠، ج ٢، ص ٣٢٧ـ ٣٢٨، ٣٣٢؛

(٥) عmer Lutfi Barkan, Kanunlar , I, Istanbul ١٩٤٣, ٤, ٢٤, ٦٦, ٩٦, ١١٨, ٢٧١, ٢٨٨, ٣٩٨;
(٦) Yavuz Cezar, Osmanl i Mہliyesinde Bunal i m ve Deg § i í me Dخnemi, Istanbul ١٩٨٦, ٦٩-٧٠,١٠٣, ١١٠, ١٣٥, ٢١٥, ٢٣١;
(٧) EI , s.v. ûBadalý (by H. Bowen);
(٨) Feridun M. Emecen, XVI. As i rda Manisa Kazہs i , Ankara ١٩٨٩, ١٥١-١٥٢;
(٩) H. Gibb, H. Bowen, Islamic society and the West, Islamic socity in the eighteenth century , Oxford ١٩٦٩, I/٢, ٤, ١٧,٣٠,٣٢, ٣٤;
١٠- Lدtfi Gد µ er, XVI-XVII. As i rlarda Osmanl i I mparatorlug § u'nda Hububat Meselesi ve Hububattan Al i nan Vergiler, Istanbul ١٩٦٤, ٨١-٩٠, ١٠٣-١٠٤, ١٠٧;
(١١) IA , s.v. "Bedel-i Asker ª â ", "Bedel-i Nakdi" (By S â dd â k Sami Onar);
(١٢) B. Mc Gowan, "Osmanl â Avہr â z- Nدzأl Te í ekkدlد, ١٦٣٠-١٨٣٠", TTK Bildiriler VIII (١٩٨١), é , ١٣٢٧-١٣٣١;
(١٣) Defterdar Sar â Mehmed Pa í a, Devlet Adamlar i na عg § دtler: Nesہyihد'l-vدzerہ ve'l-دmerہ, ed.Hدseyin Rag â p Ug § ural, Ankara ١٩٦٩, ١١٧;
(١٤) Mehmet Zeki Pakal â n, Osmanl i Tarih Deyimleri ve Terimleri Sخzlدg § د, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٢, I, ١٨٥-١٨٦;
(١٥) Ahmet Tabakog § lu, Gerileme Dخnemine Girerken Osmanl i Maliyesi, Istanbul ١٩٨٥, ٥٩, ٣٥٨;
١٦- "T â mar Sistemi Hakk â nda Bir Risہle", ed. I lhan ì ahin, TD , ٣٢ (١٩٧٩), ٩٢٤.

) / د. ا. د. ترک ( تلخیص از / فریدون امجن ،