دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١٨٢
بَقّالی ، ابوالفضل محمدبن ابوالقاسم خوارزمی ملقب به آدمی ، زین المشایخ و ابن بایجُوک ؛ ادیب ، فقیه و مفسّر حنفی در قرن ششم . در٤٩٠ در خوارزم متولد شد و در همانجا به تحصیل پرداخت . جز زمخشری * که بقالی از شاگردان سرشناس و مبرّز او بوده (سمعانی ، ج ٢، ص ٢٨٢؛ یاقوت حموی ، ج ١٩، ص ٥؛ صفَدی ، ج ٤، ص ٣٤٠؛ لکنوی ، ص ١٦٢) در منابع از دیگر استادان وی نامی برده نشده است . او علوم معانی و بیان ، نحو و لغت را از زمخشری فراگرفت ، حدیث را هم از وی شنید و از عالمان نامی زمان خود شد. بقالی در ٥٣٨، پس از مرگ زمخشری ، به عنوان عالمی جامع و همتای استاد خود، به جای او به تدریس پرداخت (صفدی ؛
یاقوت حموی ؛
لکنوی ، همانجاها؛
سیوطی ، ج ١، ص ٢١٥). یاقوت حموی (همانجا) اخلاق ، اعتقاد و دانش او را ستوده و آورده است که در ترسّل و نقد شعر نیز دست داشته است . از کتابهای منسوب به او مفتاح التنزیل در تفسیر قرآن ، تقویم اللسان در نحو، الاعجاب در اِعراب ، البدایة (الهدایة ) در بلاغت ، منازل العرب ، شرح اسماءاللّه الحسنی ' ، اسرار الادب و افتخار العرب قابل ذکرند (یاقوت حموی ؛
صفدی ،همانجاها؛
زرکلی ، ج ٦، ص ٣٣٥). درگذشت او را در جرجانیة خوارزم به سال ٥٦٢ (سمعانی ؛
یاقوت حموی ؛
سیوطی ، همانجاها) و نیز در ٥٦١ (صفدی ، همانجا) نوشته اند.
منابع :
(١) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
عبدالکریم بن
(٢) محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/١٩٦٣؛
عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ،
(٣) بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤/١٩٦٤؛
(٤) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٤، چاپ س . دیدرینغ ، ویسبادن ١٣٩٤/١٩٧٤؛
(٥) عبدالحی بن عبدالحلیم لکنوی ، الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة ، کراچی ١٣٩٣؛
(٦) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .
/ عبدالله کیانی فرید /