حكیم ، مسجد، از مساجد اواخر دوره صفوى در منطقه قدیمى باب‌الدشت اصفهان. بانى آن حكیم محمد داود ملقب به تقرب‌خان، پزشك شاه‌عباس دوم و شاه‌صفى، بوده و بدین‌سبب، مسجد به حكیم شهرت یافته است (شاردن، ج ٧، ص ٤٦٢؛ هنرفر، ص ٦١٢) و چون در محله قدیمى جورجیر، در محل مسجدى از قرن چهارم معروف به مسجد جوءجوء یا جورجیر، كه صاحب‌بن عباد آن را بنا كرده بود، ساخته شد، مسجد جورجیر نیز نامیده شده است (مافَرّوخى، ص ٨٥ـ٨٦؛ جابرى انصارى، ج ٢، ص ١١٨؛ رفیعى مهرآبادى، ص ٦٠٤).

بناى مسجد، براساس كتیبه سردر شرقى آن، در ١٠٦٧ آغاز شده و بنابر كتیبه سردر شمالى، در ١٠٧٣ پایان یافته است (هنرفر، ص ٦١٢ـ٦١٣). این بنادر ١٣١٣ش به شماره ٢٢٣ به ثبت آثار ملى رسید (پازوكی‌طرودى و شادمهر، ص ٧٠). در ١٣١٨ش قسمتى از سردر شمال‌غربى، یا سردر مسجد دوره دیلمیان، از زیرخاك نمایان شد و در ١٣٣٥ش كاهگل آن كاملاً زدوده گردید (نیكزاد امیرحسینى، ص ١٨٣). این مسجد در دهه سى شمسى و نیز در دهه‌هاى اخیر، به همت سازمان میراث فرهنگى، مرمت شده است (همان، ص ١٨٤ـ ١٨٥؛ گنجنامه، دفتر٢، ص ٤١).

براساس كتیبه‌هاى مسجد، از معماران این بنا محمدعلی‌بن استاد علی‌بیك بنّا اصفهانى، از كارشی‌كاران آن میرزامحمد كاشی‌پز، و كتیبه‌نگار آن خوشنویس نام‌آور عهد صفوى، محمدرضا امامى*، بوده‌اند. نام خوشنویس دیگرى به نام محمدباقر شیرازى نیز در یكى از كتیبه‌ها دیده می‌شود (گنجنامه، همانجا؛ گدار، ص ٣٢٨).

در جنوب‌غربى مسجد، مقبره‌اى معروف به مقبره سادات و مقابلِ درِ شرقى، مقبره محمد ابراهیم كلباسى*، فقیه معروف قرن سیزدهم، وجود دارد كه با مقرنسهاى گچ‌برى آراسته شده است. در گذشته در شمال مسجد، مقبره حكیم داود بوده است كه امروزه در محل آن مغازه‌اى قرار دارد. این مسجد موقوفات بسیارى دارد كه بخشى از آنها از بین رفته و بخشى شامل تعدادى از دكانهاى اطراف مسجد و مغازه‌هاى بازارهاى اصفهان است (ماهرالنقش، ص ١١، ١٥ و تصاویر ص ١٦، ٢٦).

مسجد حكیم، با نقشه‌اى نامنتظم، در حدود هشت‌هزار مترمربع وسعت دارد (رفیعى مهرآبادى، ص ٦٠٨). این بنا ــ كه مانند بسیارى از بناهاى دوره صفویه از آجر ساخته شده (رجوع کنید به ماهرالنقش، ص ٣٢) ــاز نوع مساجد چهار ایوانى است و سه ورودى اصلى دارد. سردر شرقى به شكل پنج ضلعى، با دو سكو در دو طرف، كتیبه‌اى با اشعار فارسى، مقرنس كارى در قوسِ سردر، و دو پشت‌بغل مزین به خط بنّایىِ كاشی‌كاری‌شده است. سردر غربى با مقرنس گچى ساده در قوس، در انتهاى كوچه‌اى بن‌بست قرار دارد و به خیابان حكیم راه می‌یابد و نزدیك به در جورجیر است (هنرفر، ص ٤١؛ رفیعی‌مهرآبادى، ص ١٥١). سردر شمالى با انواع كاشی‌كارى و آجركارى و دو سكو در دو طرف، ایوان كوچكى به عرض مدخل با طراحى زیبا، در بالاى در ورودى دارد كه به حجره‌اى راه می‌یابد. در بالاى حجره دو پشت‌بغل و در قوسِ ایوان، مقرنس با پوشش كاشی‌كارى مَعْقَلى دیده می‌شود (ماهرالنقش، ص ٥١ـ٥٢، ٥٤).

مسجد حكیم، با صحنى به ابعاد تقریبى ٦١ متر × ٥٣ متر كه در هر ضلع آن ایوانى قرار گرفته، داراى حوض سنگى مستطیل شكل و دو مهتابى (سكو) در دو طرف آن است كه در جنوب هر دو مهتابى، جایگاهى به طول ٧٠ر١ متر براى امام جماعت تعبیه شده است (همان، ص ٤٥، ٤٧).

ایوان ضلع شمالى به طول ٥ر١١ متر و عمق ٩ متر، در حدود ١٥ سانتیمتر بالاتر از سطح حیاط قرار دارد. كتیبه‌اى كاشی‌كارى، شامل اشعارى در وصف مسجد، در وسط ایوان دیده می‌شود. ازاره این ایوان تا ارتفاع ٢٠ر١ متر با كاشیهاى معقلى پوشیده شده است. در وسط دیوار غربى، راهرویى به عرض ٣ر٣ متر دیده می‌شود كه راه دستیابى به مدخل شمالى مسجد است و اكنون با دیوار آجرى مشبك پوشانده شده است. در بخش فوقانى راهروها، دو ایوان كوچك جلو حجره‌ها قرار دارد. كتیبه‌اى به خط ثلث، از محمدرضا امامى، با زمینه لاجوردى در سه جانب ایوان كار شده است. این كتیبه به همراه پوشش سقف، كه كلمه على را با خط بنّایى از تركیب آجر و كاشى فیروزه شكل داده، به این ایوان جلوه‌اى خاص بخشیده است. در دو طرف ایوان، ایوانى كوچك‌تر با تزیینات مشابه بنا گردیده و هر كدام از این ایوانها در دو طرف خود طاق‌نمایى به عرض سه متر دارند (همان، ص ٩٣ـ٩٨، ١٠١ـ١٠٣؛ گنجنامه، دفتر٢، تصویر٣٤).

جبهه جنوبى صحن و نیز ایوان، مشابه ضلع شمالى است و فقط در تزیینات، متفاوت به نظر می‌رسند، از جمله در مقرنسى كه در دل رسمی‌بندى بالاى ایوان ساخته شده است (ماهرالنقش، ص ٤٦، ١١٥ و تصاویر ص ١١٤، ١١٧).

جانب شرقى و غربى صحن همانند است، مشتمل بر ایوانى به عرض حدود هشت متر و در هر طرف ایوان ابتدا یك طاق‌نما و سپس سه ایوان كوچك‌تر، با عرض نزدیك به پنج متر، قرار دارد. دو طاق‌نماى كوچك نیز در ابتدا و انتهاى هر ضلع دیده می‌شود كه از داخل آنها می‌توان به حجره‌هاى بالاى آنها دسترسى یافت. در طبقه بالاى دو ضلع شرقى و غربى، براى زیباسازى اطراف صحن، طاق‌نماهایى ساخته شده است كه هیچ‌گونه بنایى در پشت آنها وجود ندارد، به‌طورى كه هوا از میان آنها جریان می‌یابد. بدین‌ترتیب، در هر طرف ایوانهاى شرقى و غربى شش طاق‌نما قرار گرفته است.

ایوان شرقى به شكل بدیعى داراى شاه‌نشینى است كه طول فرورفتگى آن حدود ٥ر٥ متر و داراى قوسى است و روى آن ایوانكى (بالكنى) تعبیه كرده‌اند كه حجره‌هاى دو طرف بدان راه دارند. تزیینات كاشی‌كارى این ایوان در پشت‌بغلها با نقش هشت و چهار سُلى معقلى و نیز كتیبه سرتاسرى، مشاهده می‌شود. ایوان غربى نیز با دارا بودن یك شبكه كاشی‌كارى معرق با نقش اسلیمى، در دیوار مقابل ایوان طراحى شده است (همان، ص ٤٥ـ٤٦، ١٠٣ـ١٠٩).

مسجد حكیم داراى چهار شبستان و محراب است كه شبستان اصلى یا شبستانِ زیرگنبد آن، در پشت ایوان جنوبى واقع شده و به شكل مربعى به ضلع ٥ر١١ متر است. ازاره دیوارها تا ارتفاع ٣٠ر١ متر از نقوش متنوع با آجر و كاشى مزین شده‌اند. همچنین طاق‌نماهایى با تزیینات مشابه با خط بنّایى كار شده است، شامل كلمات «على»، «یاحنّان»، یا «یامنّان» و غیره. سقف گنبد نیز با نقش هشت و زُهره معقلى طراحى شده است و در زیر آن كتیبه دیگرى از محمدرضا امامى دیده می‌شود. بزرگ‌ترین و زیباترین محراب مسجد در این شبستان قرار دارد. این محراب، با عرض تقریبى ٥ر٦ متر، هم عرض ایوان جنوبى است. ازاره محراب، به ارتفاع ٣٠ر١ متر، از سنگ مرمر است و نبش دیوار داخلى و خارجى محراب با كاشی‌پیچ فیروزه‌اى پوشیده شده است. كتیبه‌اى از آیات قرآن بر لبه خارجى محراب به عرض هشتاد سانتیمتر، بر زمینه كاشى لاجوردى كار شده و بر زیبایى محراب افزوده است (رجوع کنید به همان، ص ٦٧ـ٧١، ٨٤).

در دو طرف شبستان زیرگنبد، دو شبستان به ابعاد ٢٢ متر × ٥ر٧ متر وجود دارد. در جانب شرقى و غربى این شبستانها ورودیهایى به راهروهاى اطراف شبستان جاى گرفته‌اند. ازاره‌ها داراى تزیینات آجر و كاشی‌اند، به طورى كه در شبستان جنوب‌غربى این تزیینات به شكل حصیرِ بافته‌اى كه مربعهایى از كاشى را در میان خود دارند، دیده می‌شود. نقاط دیگر، مانند طاق‌نماها، پشت‌بغلها و سقف شبستانها، نیز پوشیده از سطوح تزیینىِ مشابه دیگر جاهاى مسجد است. محرابهاى این دو شبستان كوچك‌ترند. محراب شبستان شرقى به شكل نیم‌هشتى است و كتیبه‌اى كاشی‌كارى در لبه پخِ محراب كار شده است. پشت‌بغلها نیز تزیینات كاشی‌كارى دارند و سقف محراب با مقرنس‌كارى آجرى شكل گرفته است. محراب شبستان غربى، طراحى ساده‌ترى دارد (همان، ص ٧٢ـ ٧٥، ٨٨ـ٩٠).

شبستان دیگرى معروف به شبستان زمستانى در ضلع غربى مسجد قراردارد و داراى دو بخش زنانه و مردانه است. سقف شبستان مردانه خیمه‌اى و ازاره آن مزین به كاشی‌كارى با نقش هشت و صابونك است. شبستان زنانه داراى سیزده ستون با سقفهاى چهاربخشى است. وسط هر سقف سوراخى با درپوشى از سنگ مرمر، براى حفظ گرماى داخل شبستان و جذب نور، دارد. در دیوار جنوبى شبستانِ مردانه، محرابى به شكل یك نیم هشت ضلعى منتظم پوشیده از كاشی‌كارى و كتیبه در نیمه بالایى آن است. روى پشت بام شبستان زنانه یك مهتابى و محرابى براى نمازگزاران در فصل تابستان پیش‌بینى شده است (همان، ص ٧٨، ٨٠ـ٩١). در ضلع شمال‌شرقى مسجد، نزدیك درِ دیالمه، حوض‌خانه‌اى به ابعاد ٨٠ر٨ متر × ٧٠ر٧ متر قرار دارد. اطراف حوض‌خانه از طاق‌نماهایى تشكیل شده و طاق‌نماى جنوبى شاه‌نشین است. قسمتى از روشنایى این فضا از شبكه‌هاى شش ضلعى منظم بالاى دیوارها تأمین می‌شود. كف طاق‌نماها درحدود پنجاه سانتیمتر از كف حوض‌خانه بلندتر است تا در موقع وضو گرفتن بتوان روى آن نشست و هم محلى براى قرار دادن لباسهاى اضافى باشد. در وسط حوض‌خانه حوضى به‌طول چهار متر و عرض سه متر تعبیه شده است. در وسط حوض فواره‌اى است كه آب را از منبع مادرچاه به اینجا منتقل می‌كند. هر چند كه شیرهاى آب لوله‌كشى نیز در اطراف حوض نصب شده‌اند. این حوض‌خانه از نظر ساخت رسمی‌بندى زیبایى كه در زیر كاسه سقف و بر چهار ستون كلاف‌كشى شده اطراف حوض قرار گرفته، شیوه جالب توجهى از سقف‌سازى است (همان، ص٤٠ـ٤٣). این حوض‌خانه نمونه‌اى است كه در مساجد مشابه آن كمتر طراحى شده است.

از دیگر ویژگیهاى این مسجد، دو ساعت آفتابى است كه یكى در زاویه شمال‌غربى مسجد و دیگرى در بالاى ایوان شمال‌غربى نصب شده‌اند (همان، ص ٤٩).

مسجد حكیم، از نوع مساجد بدون منار و گنبد برجسته و بزرگ، و مشابه آن مسجد سید از دوره قاجار، است (رجوع کنید به گنجنامه، دفتر٢، ص ١٠٤). مسجد حكیم از آخرین آثار دوره صفوى است و شاید از دیدگاه پژوهشگران غربى، نمونه‌اى یأس‌آور در مقایسه با مسجد امام* و شیخ‌لطف‌اللّه* باشد (براى نمونه رجوع کنید به هیلن برند، ص ١١٤)؛ اما این مسجد با نگاهى معمارانه، به سبب نمایش شكوهمند طرح چهار ایوانى در مقیاسى بزرگ و داشتن آجركارى، كاشی‌كارى، گره‌كشى و به‌ویژه خط بنّایى*، در زمره آثار برجسته آن دوران، درخور ارزیابى است (ماهرالنقش، ص ( ٩)؛ كیانى، ص ١٤٦؛ پوپ، ص ٢٣١).

منابع :
(١) ناصر پازوكى طرودى و عبدالكریم شادمهر، آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملى: از ٢٤/٦/١٣١٠ تا ٢٤/٦/ ١٣٨٤، تهران ١٣٨٤ش؛
(٢) آرتور اپهام پوپ، معمارى ایران، ترجمه غلامحسین صدرى افشار، تهران ١٣٧٠ش؛
(٣) محمدحسن جابرى انصارى، تاریخ اصفهان، چاپ جمشید مظاهرى (سروشیار)، اصفهان ١٣٧٨ش؛
(٤) ابوالقاسم رفیعى مهرآبادى، آثار ملى اصفهان، تهران ١٣٥٢ش؛
(٥) محمدیوسف كیانى، «كاشیكارى در معمارى ایران دوره اسلامى»، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دوره اسلامى، به كوشش محمدیوسف كیانى، تهران : سازمان میراث فرهنگى كشور، ١٣٧٦ش؛
(٦) آندره گدار، «اصفهان»، در آثار ایران، اثر آندره‌گدار و دیگران، ترجمه ابوالحسن سروقدمقدّم، ج ٤، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى، ١٣٦٨ش؛
(٧) گنجنامه: فرهنگ آثار معمارى اسلامى ایران، دفتر:٢ مساجد اصفهان، زیرنظر كامبیز حاجی‌قاسمى، تهران : دانشگاه شهید بهشتى، ١٣٧٥ش؛
(٨) مُفَضَّل‌بن سعد مافَرّوخى، كتاب محاسن اصفهان، چاپ جلال‌الدین حسینی‌طهرانى، تهران ١٣١٢ش؛
(٩) محمود ماهرالنقش، معمارى مسجد حكیم، تهران ١٣٧٦ش؛
(١٠) كریم نیكزاد امیرحسینى، تاریخچه ابنیه تاریخى اصفهان، اصفهان ١٣٣٥ش؛
(١١) لطف‌اللّه هنرفر، گنجینه آثار تاریخى اصفهان، اصفهان ١٣٤٤ش؛

(١٢) Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, new ed. by L. LanglÉs, Paris ١٨١١;
(١٣) Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh ١٩٩٤.

/ ابوالقاسم حاتمى و گروه هنر و معمارى /

تصاویر این مدخل:
سردر ورودی مسجد جورجیر متعلق به دوره دیلمیان منبع : گنجنامه : مساجد اصفهان ، زیر نظر کامبیز حاجی قاسمی ، تهران ١٣٧٥ش، ج٢، ص٤٦
نقشه سه بعدی مسجد حکیم منبع: گنجنامه : مساجد اصفهان ، زیر نظر کامبیز حاجی قاسمی ، تهران ١٣٧٥ش، ج٢، ص٤٢
نمای ضلع شمالی صحن منبع: گنجنامه : مساجد اصفهان ، زیر نظر کامبیز حاجی قاسمی ، تهران ١٣٧٥ش، ج٢، ص٤٣
بخشی از تزیینات ایوان جنوبی منبع: گنجنامه : مساجد اصفهان ، زیر نظر کامبیز حاجی قاسمی ، تهران ١٣٧٥ش، ج٢، ص٤٨
محراب شبستان اصلی (شبستان زیر گنبد) منبع: محمود ماهرالنقش ، معماری مسجد حکیم ، تهران ١٣٧٦ ش ، ص ٨٧
تزیین حصیر بافت در ازاره شبستان جنوب غربی منبع: محمود ماهرالنقش ، معماری مسجد حکیم ، تهران ١٣٧٦ ش ، ص ٧٥
سقف حوض خانه منبع: محمود ماهرالنقش ، معماری مسجد حکیم ، تهران ١٣٧٦ ش ، ص ٤٢
خط بنایی نوع موج معقلی با عبارت "علی" ، واقع در شبستان جنوب غربی منبع: محمود ماهرالنقش ، معماری مسجد حکیم ، تهران ١٣٧٦ ش ، ص ٧٥