دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٥٦
تَبوذَکی ، موسی بن اسماعیل ، ابوسلمة مِنقَری ، عالم و محدّث بصری در قرن دوم و سوم . سبب شهرت وی را به تبوذکی ، فروشندگی کود یا محتوای شکم مرغان ، یا سکونت وی در محلة تبوذک دانسته اند (سمعانی ، ج ١، ص ٤٤٧؛ ذهبی ، ١٣٧٥ـ١٣٧٧، ج ١، ص ٣٩٥).
تاریخ دقیق ولادت تبوذکی دانسته نیست ؛ تنها می دانیم که در اوایل خلافت ابوجعفرمنصور عباسی (١٣٦ـ ١٥٨) متولد شده و با توجه به اینکه بصری خوانده شده ، احتمالاً در بصره زندگی می کرده است . از زندگی او اطلاعی در دست نیست ، جز آنکه از سال ١٦٠ به استماع حدیث پرداخته و از مشایخ بزرگی که بیشتر اتباع تابعین بوده اند، حدیث شنیده است . وی مشایخ متعددی داشته که برخی از آنان عبارت اند از: جریربن حازم ، حَمّادبن سلمه ، مبارک بن فضاله ، عبدالعزیزبن ماجِشون ، قاسم بن فضل و مهدی بن میمون (ذهبی ، ١٤٠٢، ج ١٠، ص ٣٦١؛ سمعانی ، همانجا؛ ابن عماد، ج ٢، ص ٥٢). بسیاری از محدّثان بعدی ، بی واسطه یا باواسطه از راویان تبوذکی بوده اند؛ ابوداود و بخاری بدون واسطه و ابن خلاّ ل ، ابن معین ، ابوزُرعه و بسیاری دیگر با واسطه از وی روایت کرده اند. تعداد احادیثی را که تبوذکی گردآورده ، ٠٠٠ ، ٣٥ ثبت کرده اند (ابن عماد؛ ذهبی ، ١٤٠٢، همانجاها). رجال نویسان و اصحاب جرح و تعدیل بر وثاقت و امانت تبوذکی در نقل احادیث تأکید داشته و با الفاظی چون ثقه ، امین و صدوق وی را ستوده اند (ابن سعد، ج ٧، قسم ٢، ص ٥٦؛ امینی ، ج ١، ص ٨٧؛ ابن حبّان ، ج ٩، ص ١٦٠). تبوذکی در ٢٢٣ در بصره درگذشت (سمعانی ، همانجا؛ بخاری جعفی ، ج ٢، ص ٣٢٠).
منابع :
(١) ابن حبّان ، کتاب الثقات ، حیدرآباد دکن ١٣٩٣ـ١٤٠٣/ ١٩٧٣ـ ١٩٨٣؛
(٢) ابن سعد؛
(٣) ابن عماد؛
(٤) عبدالحسین امینی ، الغدیرفی الکتاب و السنة و الادب ، ج ١، بیروت ١٣٨٧/ ١٩٦٧؛
(٥) محمدبن اسماعیل بخاری جعفی ، التّاریخ الصّغیر ، چاپ محمودابراهیم زاید، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٦) محمدبن احمد ذهبی ، سیر اعلام النبلاء ، ج ١٠، چاپ شعیب ارنؤوط و محمدنعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(٧) همو، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٥ـ ١٣٧٧/ ١٩٥٥ـ ١٩٥٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) سمعانی .
/ عبداللّه کیانی فرید /