بدایع نگار ، فضل اللّه آل داوود مشهدی (خراسانی )، نویسنده و شاعر قرن چهاردهم . در ١٢٩٦ متولد شد و در ٢٣ ذیقعدة ١٣٤٣ در مشهد درگذشت و در دارالضیافة آستانه ، به خاک سپرده شد. او فرزند ملا داوود معروف به ملاباشی (متوفی ح ١٣٢٥) و رئیس فوائد عامة خراسان (بدایع نگار، ١٣٣٦، ص ١) و راتبه خوار (مستمری بگیر) آستان قدس رضوی بود و از آنجا بدایع نگارِ آستان قدس رضوی لقب گرفت (مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٢٣٩؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٥٣٤). چندی ریاست معارف خراسان را به عهده داشت (مشار، ج ٤، ص ٨٥٤) و به گفتة احمدی بیرجندی کفیل ادارة معارف خراسان و سیستان بود (ص ٢٩٦). در ١٣٣٨ در مشهد مجلة ماهانة الکمال را تأسیس کرد که مطالب آن دینی و راجع به آیات قرآن و دین و اخلاق و گاهی اشعاری به اسم ادبیات بود (صدر هاشمی ، ج ١، ص ٢٦٨). بیشتر مشترکان الکمال روحانیان و علما بودند و به همین سبب در پشت جلد آن محل مخصوصی برای عنوان مشترکان ، به دو زبان عربی و فارسی ، چاپ می شد (همان ، ج ١، ص ٢٦٩).

از آثار اوست : البدایع ، دیوان شعر؛ المعانی والبیان ، به فارسی ، در علم بیان ؛ ازهارالربیع ، شرحی بر بدیعیّة پدرش ؛ بیان المعانی ، در علم معانی ؛ مفتاح الادب ، در ادبیات ؛ لباس التقوی ، ترجمه و نظم حدیث کساء از عربی به فارسی ؛ لزوم حجاب ؛ مثنوی همایون نامه ؛ ترجمة تاریخ تمدن اسلامی نوشتة جرجی زیدان ؛ التنقیمات فی التوقیعات ؛ بدایع الاشعار فی شرح صنایع الاسحار ، شرحی بر قصیدة رائیة یکصد بیتی از قوامی مُطَرَّزی گنجوی (متوفی ٥٧٦)، به نام صنایع الاسحار یا قوامیه که به نوشتة مشار (ج ٤، ص ٨٥٤) در مدح قزل ارسلان سروده شده است . در این کتاب جمعاً ١٠٩ صنعت بدیعی از خزانة الادب ، انوارالربیع ، مطوّل ، حدائق السحر و دیگر کتب قدما گردآوری (بدایع نگار، ١٣٣٦، ص ١١٠)، و ذیل هر صنعت بدیعی ، شرح و تعریف و شواهد شعری فارسی و عربی آورده شده است . این کتاب جنبة درسی داشته و مؤلف آن را طبق برنامة وزارت معارف تألیف کرده است (همان ، ص ١ـ٢)؛ تاریخ ادبی و اخلاقی مستخرج از شاهنامه ، مؤلف پس از مقدمه ، که به نثر مسجع است ، از داستان پادشاهان پیشدادی و کیانی ابیاتی برگزیده و پس از هر داستان ، معانی لغات دشوارِ آن ابیات را با عنوان «فرهنگ » شرح کرده و نتایج اخلاقی و فلسفی و حکمی و تاریخی آن را برشمرده و نکات بلاغی و فصاحت و ترسل آن را ذکر کرده است (ص ٢)؛ تاریخ منتظم احمدی ؛ عزمات خسرویه صدقات نیّریّه ، نامة آب زندگانی ، در تاریخچة لوله کشی مسجد گوهرشاد؛ مطلع الشموس ، (تألیف در ١٣٣١) در علم جغرافیا که برای مدارس ابتدایی تألیف شده است . مقدمة کتاب در تعریف علم جغرافیا و فایده ، فضیلت ، نسبت ، موضوع و واضع آن به نثر، و بقیة مطالب آن به صورت سؤال و جواب و به نظم است . او پس از بیان علم جغرافیا، به جغرافیای ایران و خراسان و مشهد پرداخته و سپس برای ابنیه و مدارس و مساجد جدولهایی آورده و تاریخ بنای هریک را ذکر کرده است . منبع او در تألیف این کتاب جغرافی ، میرزا عبدالرزاق خان بغایری * بوده است (احمدی بیرجندی ، ص ٢٩٣-٢٩٥). متن کامل آن در فرهنگ ایران زمین (ج ٢٦، ص ٢٩٧-٣٤٤) چاپ شده است . مدرس تبریزی (ج ١، ص ٢٣٩) کتابی به نام مطلع الشمس (چاپ ١٣٣١) را از بدایع نگار دانسته که به احتمال قریب به یقین منظور از آن همین کتاب مطلع الشموس است .

منابع :
(١) محمدمحسن آقا بزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) احمد احمدی بیرجندی ، «فضل الله بدایع نگار و مطلع الشموس »، فرهنگ ایران زمین ، ج ٢٦ (١٣٦٥ ش )؛
(٣) فضل الله بن داود بدایع نگار، بدایع الاشعار فی شرح صنایع الاسحار ، مشهد ١٣٣٦؛
(٤) همو، تاریخ نامة ادبی ، مشهد ١٣٣١؛
(٥) محمد صدر هاشمی ، تاریخ جرائد و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ ش ؛
(٦) محمد علی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش .

/ سیّاره مهین فر /