بهشتی ، ابوالعلا محمدبن احمد اسفراینی بیهقی معروف به فخر (یا قمر) خراسان ، ریاضیدان ایرانی حدود قرن هشتم هجری . او به مسائل فقهی مرتبط با ریاضی نیز توجه داشته است . نامش را محمدبن احمد و محمدبن محمد و لقبش را شمس الدین یا فخرالدین و علاءالدین (کحاله ، ج ٨، ص ٢٤١) نیز گفته اند.

از زندگانی او اطلاع کافی در دست نیست و پژوهش چندانی دربارة وی صورت نگرفته است . آقابزرگ طهرانی (ج ٣، ص ٣٥٣ـ٣٥٤) به مناسبت معرفی تجریدالکلام خواجه نصیر طوسی ، از شرح شیخ شمس الدین محمودبن عبدالرحمان بن احمد اصفهانی که در ٧٤٩ وفات یافته است نام می برد. شیخ شمس الدین در مقدمة این شرح می گوید که شرحی دیده است از شمس الدین محمد اسفراینی ، یعنی ابوالعلای بهشتی . این شرح که نسخی از آن در کتابخانه های مجلس و آستان قدس نگهداری می شود در ٧٤١ نگاشته شده ، و در دیباچة این کتاب ، بهشتی از «نظام الملة والدین امیر ابوالرضا، شیخ محمدبن الامیر المنصور ناصرالدین اقبوقا البتکچی الاسفراینی » که ظاهراً حاکم اسفراین بوده است نام می برد (ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ١٩، ص ٥٦٦ ـ ٥٦٧). حاجی خلیفه (ج ١، ستون ٤٠، ج ٢، ستون ١٣٤١) به هنگام معرفی برخی آثار او سال وفاتش را ٧٤٩ نوشته است و کحاله (ج ٨، ص ٢٤١، ج ٩، ص ١٢٢) نیز به تبع او همان سال را آورده است ، اما بروکلمان زمان زندگی او را حدود سال ٩٠٠ (ج ١، ص ٦١٦) و ٩٠٨ (ج ٢، ص ٢٧٣، > ذیل < ، ج ٢، ص ٢٩٤) دانسته است . حائری (ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ١٩، ص ٥٦٦) به اشتباه بروکلمان اشاره کرده و سال ٧٤٠ را سال وفات بهشتی نوشته است .

از ابوالعلای بهشتی این کتابها در دست است : رسالة فی الحساب و الجبر و المقابلة (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٢٩٥؛ دانشگاه تهران . دانشکدة ادبیات . کتابخانه ، ص ٢٠٨، ش ٧٦ ـ د)؛ تفرید ( تعرید ) الاعتماد فی شرح تجرید الاعتقاد ؛ شرحی است مزجی بر تجریدالاعتقاد نصیرالدین طوسی ؛ المآب فی شرح الا´داب ، در شرح آداب البحث محمدبن اشرف حسینی سمرقندی (رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٠؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ١٩، ص ١)؛ شرح القصیدة الطنطرانیة ، شرح قصیده ای است که ابی نصراحمدبن عبدالرزاق طنطرانی در مدح خواجه نظام الملک سروده (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٣٤٠ـ١٣٤١)؛ الفوائد الخراسانیة که شرحی است بر الفرائض السراجیة تألیف سراج الدین محمدبن محمودبن عبدالرشید سجاوندی (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٦٥٠) که کتابی است مشهور در احکام ارث (ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ١٩، ص ٥٦٧؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢١٤؛ بروکلمان ، ج ١، ص ٤٧٠؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٢٤٧). اما رسالة فی الحساب و الجبر و المقابلة که رسالة بهشتیه نیز خوانده شده است (آستان قدس رضوی . کتابخانه ، ج ٨، ص ١٥٩) تنها اثر ریاضی برجا مانده از ابوالعلای بهشتی است . این رساله کتابی است کوچک در دو مقاله : مقالة اول در حساب ، شامل مقدمه و سه بحث ، مقدمه در ماهیت علم حساب ، بحث اول در ضرب ، بحث دوم در تقسیم ، بحث سوم در نسبت ؛ مقالة دوم در جبر و مقابله ، شامل مقدمه و دو بحث ، مقدمه در ماهیت علم جبر و مقابله و اموری که در آن مورد نیاز است ، بحث اول در مسائل جبری ، که در حساب به کار می آید، بحث دوم در اعداد متناسبه (دانشگاه تهران . دانشکدة ادبیات . کتابخانه ، ص ٢٠٨؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٥، ص ٨٦). بروکلمان ( > ذیل < ، ج ٢، ص ٢٩٥) به جز این رساله ، کتاب دیگری به نام مالا بُدَّ للفقیه من الحساب را به او نسبت داده است در حالی که این عنوان نام دیگری است بر رسالة فی الحساب و الجبر و المقابلة (ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ١٩، ص ٥٦٧). نسخه هایی از رسالة فی الحساب ... در کتابخانه های تهران و مشهد هست (حائری ، همانجا؛ آستان قدس رضوی ، کتابخانه ، همانجا)، که تاریخ کتابت همة آنها بعد از قرن دهم هجری است . ظاهراً ملک محمد سلطان حسین اصفهانی ، ریاضیدان ایرانی قرن دهم هجری ، شاگرد علی بن هلال کَرَکی ، شرحی بر این رساله به عربی نگاشته است که هیچ نسخه ای از آن موجود نیست ، اما خود او در مقدمة اثر دیگری به این شرح اشاره کرده است (آستان قدس رضوی . کتابخانه ، ج ٨، ص ٣٨٦، ش ٥٢٩٠؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٥، ص ٨٨).

منابع :
(١) آستان قدس رضوی . کتابخانه ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٨ ، تألیف احمد گلچین معانی ، مشهد ١٣٥٠ ش ؛
(٢) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ١٩، تألیف عبدالحسین حائری ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) دانشگاه تهران . دانشکدة ادبیات . کتابخانه ، «فهرست نسخه های خطی کتابخانة دانشکدة ادبیات »، نگارش محمدتقی دانش پژوه ، مجله دانشکده ادبیات ، سال ٨ ، ش ١ (مهر ١٣٣٩)؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛

(٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Suplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢.

/ مهران اخباریفر /